Diario Vasco

img
NOLA DEMONTRE…!?
img
Jesus Mari Mendizabal | hace 8 minutos| 0

Gipuzkoako goi-herri koskor batean (zeinaren izenaz, badaezpada, oroitu nahi ez dudan), behin, ez horren aspaldi ere, baserriko gizaseme artean sasoiko bati, munduan beste askori bezala, auto xaharra ajeatu ibiliaren ibiliz eta kalera eraman beharra tokatu zitzaion, konpontzera derrigor. Gogoan ez dut seguru kuatro elea zen (4L) edo renolt seia (R6). Gure gaurko kasurako, igual-igual dio.

Garajean esan zioten biharamunera arte, gutxienez, utzi beharko zuela autoa bertan; adieraziko ziotela bila noiz etorri. Mutil baserritarrak, hortaz, oinez itzuli beharra zeukan etxera, kaletik gora, baso-arte baten ondorengo azken auzo-etxe batzuetatik gooorago. Aurretik, hala ere, kalera jaitsi aldiro ohi zuen gisan, bisita batzuk egin zituen: hasteko, estanko esaten zioten orotariko denda antigoaleko batean, burdinazko balde bat eta hiru bat kiloko pintura potea erosi zituen; ondoren, eliz-aurreko ostatuan, basoerdi parea hartu zuen ezagun batzuen artean; eta, azkenik, lagun-xahar batek bi oilo eta antzara bat entregatu zizkion, aspaldi samarretik zor zizkionak, agidanez.

Horra, bada, gure protagonistaren abelera makurra: aldean nola demontre hainbeste gauza baserriraino taxuz eraman? «Eramango diat hau guzti hau neuk bakarrik, porlos!», zioen bere kolkorako. Kaskarrean hazka eginez pentsaketan zegoela, hor non inguratzen zaion atzetik andre adintsu bat, galdezka: ea halako eta halako senar-emazteak non bizi ziren ba ote zekien. Baietz, hangoxe goeneko auzoan bizi zirela eta, handik igaro behar zuenez etxera joateko, lagundu ere lagunduko liokeela gustura, baldin baleki nola garraiatu bi eskuetan bi trasteak eta hiru abereak.

Atsoak, orduan: «Zergatik ez dituzu, pintura potea baldean sartuta, biak esku batean hartzen? Oilo bakoitza gero galtzarbe banatan ipini, beste eskuarekin antzarari heldu, eta kito». Estimatu zion zinez laguntza señorari. Zera bakoitza bere zerean hartu gero, eta biak han abiatu ziren kale barrenetik herriko goen aldera, tipi-tapa… Kaletik irten bezain pronto: «Bidezidor bat ezagutzen dut ba nik, nahi baduzu –proposatu zion mutilak andreari–. Bide zabaletik irten egingo gara, bai; baina kilometro bat moztuko dugu ibilbidea. Zer deritzozu…?». Goganbeharrez begiratu zion damak eta zehar-begiraka erantzun: «Alargun ahul bakartia naiz ni, babestuko nauen batere gizonik gabea. Nola dakit nik ez ote nauzun bide galdutik eramango, arbola baten kontra lotuko, sexualki behartu eta bortxatuko? Nola dakit nik, e!?».

—Baina, baina, emakumea! –erantzun zion mutilak begi biak arranpalo-. Nola demontre, nire abelera honetan, balde eta pote eta oilo eta antzara, nola demontre, gero, bultzatuko zaitut arbola baten kontra eta lotuko? Nola behartuko zaitut eta bortxatuko nik, zama honekin guztiarekin? Nola, baina!? Oraindaino halakorik…

—Zer baina eta zer baino. Nola demontre, esaten didazu? Hara bestea berriz! Ba, entzun ondo eta egin niri kasu: utz ezazu antzara lurrean…, hooorreela, ondo; estal ezazu baldearekin agudo…, hooorreelaxe, primeran; ipin ezazu balde gainean pintura potea…, hooori da, ederki. Eta orain, neuk eutsiko diet oiloei, bi besoak zabal-zabal eginda; ikusten duzu? Mekabendio! Ez daukazue batere iniziatibarik, joino!

Bizargorri, 2014-10-01

Ver Post >
DOTEA ETA NDZIANI
img
Jesus Mari Mendizabal | 24-09-2014 | 07:28| 0

Aurreagoko larunbat batean, boda batzuk ospatu ziren Hondarribian. Nabaria izan omen zen herrian eztei jantzia, elegantzia, auto soinua eta dantza doinua… Kategoria handikoa dena. Joan zen zapatuan ere, herri-jai berbera tokatu zitzaidan Corellako kaleetan, Nafarroan. Boda dago moda. Baina eztei egunean, bi ezkonberrietan nork du nor erosten? Galdera gordina. Mende askoan ohitura izan baita nolabaiteko erostearena han eta hemen. Ikusi besterik ez dago historia…

Hemen, J. Ramon Erauskinek Auspoa-n kontatzen zuen bezala: «Baldin neskatxa baldin bazan mutillaren etxera edo baserrira ezkontzen zana (bestela ere bai, gehienetan), egun hartan ekartzen zuen andregaiak bere arrioa edo dotea, batzuek obexegoa eta besteek txarxegoa, baña al zuenak al zuen onena… Artuko zuten gurdi bat eta, argizaiarekin ardatza igurtzita, marru eta soñurik aundiena joko zuena… Han jarriko zituzten armario, mai, silla, eltze, kazuela, paerak; erropak, jergoi edo lastairak, maindireak, almohadak eta sobrekamarik ederrena…».

«Ganaduak zer esanik ez: naiz bei eta naiz idiak, al ziran ederrenak eta garbienak, manta dotoreakin eta lepotik zintzarri edo joale eder askoak zituztela… Gurdiari segituaz, neskatx batzuek, buruan, xexto batean, ontzi eta gurdian autsi zitezkean beste gauzakin… Askotan, ordu askoko bidea izaten zan. Mendi eta baso-bidetan bulla ederra ekartzen zuten: gurdiaren marrua, zintzarri eta joale soñua, itzaiaren ejuak, gazteen irrintziak, kantak eta bullak… Pentsatu besterik ez dago zeñen arrera ederra egingo zioten, nobioaren etxera allegatzen ziranean!».

Hori guztia, hemen, euskal herrietan. Han, berriz, Afrikako Ginean, zera kontatzen dute. Ndziani Jaun Goikoak arrak sortu omen zituen lehendabizi, hala gizonezkoak nola animaliak ere. Behin guztiak sortu eta gero, bere jauregian bilarazi omen zituen, eta zakuto bana eman omen zien, esanez, bakoitza bere txabolara edo aterpera edo etzalekura ailegatu arte, ez irekitzeko. Ez irekitzeko, ezergatik ere… Animaliek esanari jarraitu eta obeditu egin omen zioten; eta, bakoitza bere etzalekura ailegatzean zer?, eta, hara!, guzti-guztiek beren emea aurkitu omen zuten.

Gizonezkoek, ordea, aginduari ez zioten jaramonik egin. Bidean zihoazela, zakutoak irrikaz ireki eta… zer!? Bada, hara: ez txabolan, ez aterpean, ez etzalekuan, deus ere ez, inor ere ez. Emerik ez. Handik aurrera, hortaz, emearen bila-bilaka ibiltzera zuten beren burua betiko kondenatu. Hainbesteraino kondenatu eta penatu ere, geroztik, gaur egun arte ere oraindik, behartuak baitaude gizagajoak dirutan ordaina ematera nahi duten eme lagunagatik, ezteietan; baita promes eta zin egitera ere, fidel zintzo izango zaizkiola bizitza guztian, bitik bati beti; txabolan edo aterpean edo etzalekuan inor nahi izanenean, behintzat, maitale eme ezti goxo.

Gurdi eta zakuto, horra hemen-hango eztei historia bi… Ai, Ndziani, Ndziani! Aldea dago batzuen Jaun Goikotik besteon Jainkora; aldea dagoenez, ene. Edo, bestela, ar-emeok ez gaude erabateko animaliak, dirutan erosi behar izateko elkarren faboreak.

Bizargorri, 2014-09-24

Ver Post >
JALEKERIA
img
Jesus Mari Mendizabal | 17-09-2014 | 09:05| 1

Antzina-antzina, Eguzki, Ilargi eta Haize senideak ziren. Behin, Trumoi eta Tximista osaba-izebek bazkaltzera gonbidatu zituzten beren harkaitz zorrotz gaineko palaziora. Pozik joan ziren hirurak; baina, badaezpada, amatxo Izarrek etxean geratzea erabaki zuen, ondoezik samar omen zebilela eta. Osaba-izeben salara iritsi zirenean, aho bete huts gelditu ziren senideak mahai gaineko jakien aukeren maukera ikusita. Denetik bazen han, izan ere, barrenak ondo bete arte jateko, gozotik, gezatik, gazitik.

Irrikaz eseri ziren mahai gizenera, hortaz, gose baino begi gehiagorekin. Eta zurru eta purru jan zuten, hemendik pixka bat, handik puska bat, bapo egin arte. Eta jan zuten guzti-guztia zegoen gustagarria txit. Haizek eta Eguzkik, axolagabe eta berekoi, denetik mauka-mauka irensten zuten bitartean, Ilargik, horratik, ama ez zeukan ahanzteko. Horregatik, inguratzen zioten azpil bakoitzetik puskak hartu eta gorde egiten zituen, amari emateko, hark ere banketeaz goza zezan, zerbait bada ere.

Hirurak atzera etxera asean eta betean itzuli zirenean, ama Izarrek, ohiko moduan, galderak egin zizkien: ea zer moduz, bada, palazioko bazkaria; ea zer moduz pasatu zuten, bada, osaba eta izeba-enean; ea zertxobait behintzat ekarri ote zioten, bada, berari ere… Eguzkik lehendabizi, zaharrena bezain zakarrena izaki, lotsagabe erantzun zion: «Nik zera ekarriko nizun zuri ezer, ama! Ni banketera neu joan naiz, eman-ahala jatera. Jana niretzat zegoen han; ez zuretzat, ala?». Amari ez zion batere graziarik egin seme nagusi aho-gorriaren erantzunak, eta bigarrenari begiratu zion.

Haizek, orduan: «Nik ere ez dizut ba ezer ekarri, ama. Hain goxoa zegoen dena! Gogoratu naiz ni zurekin bost, hango txokolatezko untxiak eta karamelozko txitoak eta guri-gurizko txitxiak begien aurrean ikusita!». Ama Izarrek ezin sinetsi zuen bi semeen jalekeria, berekoikeria, lotsa pitinik ere eza. Haserretu egin zen… Eskerrak orduan Ilargik atera zituen janari puska gordeak mahaira beretzat, esanez: «Zaude lasai, ama. Begira zer ekarri dizudan…». Eta bihotza altxatu zion horrek ama penatuari.

Artean ere haserre zegoen, ordea, eta hala egin zion gogor Eguzkiri aurrena: «Seme eskergaiztoko, hire sabela majo berdindu, eta ama gajoa berdin-berdin du!? Begizkoa egingo diat ba: gaurtik aurrera betirako, hire errainuak erregarriak izango dituk, dena ditek kiskaliko; eta jendea babestu egingo duk hire aurrean». Haizeari hala egin zion hurrena: «Sabela bero dakarrek hik ere. Neu bon-bon eta besteak hor konpon. Zigortuko haut ba hi ere: gaurtik aurrera, beti ez bada ere, neurri gabe harrotu eta krudel zoratuko haiz maiz, bazterrak jo eta suntsitzeraino. Jendeak errespetua ez baina, beldurra izango dik; eta ezkutatu egingo zaik, on adina kalte eragiten diekelako».

Azkenik, Ilargiri: «Ene alaba, sabel betetik zatoz zu zeu ere. Alabaina, gogoan izan nauzu zuk. Zuk bakarrik, lastima arraioa; ez kaikuak eta kirtenak bezala. Zuk, sikiera, hesterik ez duzu bihotzean ere. Beraz, saritu egingo zaitut, horra: «Gaurtik aurrera eta betiko, distira lasai eztia izango zara zu, ilunean ederra, zeru zabalean gauero; lurretik, behetik gora,  jendeak estima handian begiratuko zaitu beti; iluntzetik eguna argituko duen artean, miramenduetan egongo zaizu aho xabalik, lelo-lelo, zutaz zorabiaturik, zurekin enamoraturik, zuregandik arratseko astiari eztia jezten».

Bizargorri, 2014-09-17              (Seigarren Bekatu Nagusia)                         (Lady Groupie, 2008)

Ver Post >
NIRE ZAHARREAN…
img
Jesus Mari Mendizabal | 10-09-2014 | 07:41| 2

Zahartzea, deabruak  hartzea; zahartzeak, ezer onik ez; etxe zaharrak, itote; zaharrago, beharrago… Hala eta guztiz ere, demontre, denok zahartzera iritsi nahi… Halaxe, zahartzera iritsita, bizi dira gure auzoan agure zahar bi, aitona eginak biak aspaldi, elkarrengandik distantzia handira gabe. Ezin esango dugu hego-haizeak adina urte dutenik, ezta eztula baino zaharragoak direnik ere. Ez. Aspaldi direla gazte izanak? Bai. Ez ditugu, adei-legez, aitona bien izenak aitatuko hemen; baina hiruna zertzelada seinalagarri emango, bai. Batek burua iretargia du, besteak zilartutako ile-bizarrak daramatza. Hau gerri-zorro handikoa da; hura, aldiz, hezur eta azal, aho eta begi. Biek ala biek dute ateraldi kuttun honako hau: «Nire zaharrean, oraindik ere…».

Atzo bertan, sargori latza zen kostaldean eta, etxe itxian etsi ezinda, arratsaldeko sei eta erdiak aldera, burusoil argalak hots egin zion telefonoz bizar-zuri gizenari: ea plazako arkupeko itzalera jaitsiko al ziren haizea hartzera. Eta baietz. Bizar zuria etxeko jantzian zegoen etxean, beti bezala. Aldatzen hasita, alkandorako botoiak oker lotu zituen, brageta ixtea ahaztu zitzaion, alpargatak erantzi ere ez zituen egin, eta ba zihoan kalera lasai. Atarira orduko ohartu zen, ordea, eta «Nire zaharrean, oraindik ere moldatzen nauk ni» berekiko eginda, zuzen jantzita prantatu zen dotore.

Behin kalean elkartu zirenean biak, ohiko diosalen ondoren, plazara jo zuten berriketan. Arkupeko aulkian eseri zirenean, bero baitzen, esan zuen agure potoloak:

—Nire zaharrean, oraintxe ere izozki pare bat jango nikek nik gustura.

—Banoak derrepente bila –lagun iharrak–. Nolakoa nahi duk?

—Txokolatezko bi bola.

—Ba nik banillazkoak nahiago… Erosi eta berehala natorrek.

—Hobe izaten duk enkargua apuntatuta eramatea –aholkatu zion ile zuriak.

—Alde egin ezak hortik! Izozki denda hor bertan zagok eta. Nire zaharrean…

—Apunta ezak, badaezpada; bidean ahaztuta ere…

—Ezetz ba, ez zaidala ahaztuko. Hago isilik, motel!

Eta han abiatu zen argala tipi-tapa plazatik izozki dendara, bere buruarekin blaga mutuan: «Bi izozki bola txokolatezko eta bi izozki bola banillazko, bi izozki…».

Handik hogei bat minutura, han agertu zen gizona arkupera bi txistor frijitu eta bi saltxitxa erreekin. Zekarrena ikusita, hala esan zion zain zegoenak mandatariari:

—Nire zaharrean ere hala jaten ditiat eta, non duk saltxitxentzako mostaza!?

—Makabenla…! Ahaztu egin zaidak.

—Ikusten duk. Esan diat ba nik hiri apuntatzeko, apuntatzeko esan diadanez hiri nik… Demonio! Orain alfer-alferrik duk.

Bizargorri, 2014-09-10

Ver Post >
ZERUA BETE IZAR
img
Jesus Mari Mendizabal | 03-09-2014 | 07:07| 3

Londrestik alabak bidali berri dit notizia: umore britaniarreko guztien artean, hau apartatu omen dute (ondoren euskaraz emango dizudana) aurtengo txisterik onena. Badu, beraz, zerbait onik, noski. Bete-betean dator, gainera, egunotarako, abuztu ondoko gehienen opor ostean kontatzeko. Honek irri, hark negar, munduko bizitza barre aldetik hartu behar…

Munduan beste asko bezala, Sherlock Holmes eta Watson doktorea, camping edo kanpadenda hartuta, mendira joan ziren oporretara, egun batzuk behintzat, hiri zulo gaiztotik ihesi, lasai pasatzera. Kanpadenda muntatu, ama ilargiaren gau zurian bapo afaldu, ardoa ausarki edan, pozaren beroan elkarri gau on bat opa, eta bakoitza bere lo-zakuan sartu zen. Etzan orduko, seko lo ziren biak.

Handik ez dakit, bada, zenbat denborara, artean eguna argitu gabe zela behintzat, Holmesek, ukalondoarekin ttak-ttak! jota, bere lagun-zahar zintzoa esnatu eta:

—Watson –esan zion–, begira ezak gora eta esaidak zer ikusten duan.

—Zerua bete izar ikusten dut. Mundua munduari dario gure gainean.

—Eta horrek zer adierazten dik hiri?

Pentsatzen jarri zen Watson une batez eta, harropuzkeriaz gero, bere nagusi jauna harri eta zur utzi nahirik, hara zer zion erantzun, hitzak bare bezain ahoa bero:

—Esango dizut, ba… Zer arranetan isildu? Astronomiaren ikuspegitik, zeru horrek adierazten dit galaxiak milioika badirela; planetak, hortaz, bilioika, baldinbetan! Astrologiari gagozkiola, berriz, zainak ematen dit Saturno Leorekin konjuntzioan dagoela, zuzenean alegia. Kronologikoki, bestalde, zeru izar dagoenari erne begira jarrita, alde-aldera esango nuke goizeko laurak laurden gutxi direla une honetan. Teologikoki, begi bistako dago Jaun Goikoa badela, Ahal Guztidun dela; gu, aldiz, ñimiño pittirrin hutsaren hurrengo gaudela, izar goi zabalen azpian. Metereologiaren aldetik, nik esango nuke bihar eguraldi eguzkitsu ederra izango dugula; tankera horixe hartzen diot… Eta zuri, zer? Zuri zer adierazten dizu, ba, ene Sherloch maitea, zerua bete izar horrek?

Isilik egon zen pixka batean Holmes. Eta gero:

—Hi hago, hi, astakirtena egina hortik honakoa! Egunetik egunera baboago hago, motel. Ez duk, ba, ikusten kanpadenda lapurtu digutela!?

Bizargorri, 2014-09-03

Ver Post >
ATZERANZKOA
img
Jesus Mari Mendizabal | 30-08-2014 | 15:35| 0

Jaungoikoak erabateko dohain berezia emana zion pertsona hari: hala gorputzean nola pentsamenduetan, eta egitekoetan ere, denboran atzera egin zezan bide eman zion, alajainetan. Hirurogeita hamar urtetik gora zituenean, hil beharko zuenean aurki noski, zer?, eta jaio egin zen, horra. Aiurri petral gozakaitza erakutsi ondoren, adinean atzeragoko soseguzko on aldira iragan zen.

Jaungoiko gauza guztien egileak hala erabakirik izango zuen segurki (diot, bada, nik), demostratzeko, sobra ere, bizitza gerta litekeela ez bakarrik era progresiboan, baizik baita era atzeranzkoan ere, heriotzako orduan jaioz eta hasiera deitzen dugun unean hilez, existitze berberean azken batean, baldinbetan.

Berrogei urtetara ailegatu zenean, pertsona haren pozaren pozak azkenik ez zuen; gorputzaren eta arimaren ahalmen guztien jabe sumatu zuen bere burua. Ile urdina ilunagotu egin zitzaion eta pauso-emana arinagotu. Adin aipatu berri horren ostean, dohatsu haren irribarrea argiagotzen-argiagotzen joan zen, nahiz eta ez ikusiarena egiten zion, trazaren arabera behintzat, bere halabeharrezko suntsidura prozesu inola demontre ekidin ezinari.

Hogeita hamar urte izatera iritsi eta kementsu sentitu zen, bere buruarekin seguru, abileziaz betea; hurrena gero, berriz, hogei urte bete eta, mutil basa arduragabea. Beste bost urte ere joan zitzaizkion, eta irakurketa aldiez edota jolas-jokoez betetzen zituen eguneroko orduak.

Sasoi hartan, neskatila baten irriño ñimiño batek gehiago lotsagorritzen zuen, plazako parkean lotsagarriro erortzeak baino, igandez. Hamar urtetatik bostera bitartean, bizitza geroz eta bizkorragoa egin zitzaion, zaluagoa; eta, berehala, hara aise loak maiz menderatzen zuen haurtxo bilakatu.

Pertsona hark orduan, gogoak eman balio ere, ezin izango zuen historia hau kontatu, letrak eta sinboloak burutik galduz-galduz joanak zitzaizkion-eta poliki-poliki. Nahi izan balu ere, gure Jaun Goikoak antolatutako biziera hain bitxiaren berri munduak jakin zezan, kontatu nahi izan balu ere, hitzak haren ezpainetan zizaka ziratekeen zezel zertuko.

Oscar Acosta, El Arca (cuentos breves).

Bizargorri, 2014-08-27

Ver Post >
INKESTA BAT ETA ABARRA
img
Jesus Mari Mendizabal | 22-08-2014 | 07:41| 1

Nazio Batuen Erakundeak (NBE), isilik samarrean ikusten denez, inkesta bat eginik izan behar du mundu guztian zehar. Nonbait, munduaren martxa negargarria (gosea, injustizia, miseria, desoreka…) nolabait zuzentzea eta ber-bideratzea uste zuen erakundeak, nola?, eta, galdera gordin baten ondorioz, gizarte mundialean bihotz zimiko ko(s)mikoa eragin eta behin betirako zentzatuko zelakoan jendea. Porru-hazi ederrak jaso ditu, aurki ikusiko duzunez.

Honako galdera hau ibilirik izan behar du NBE delakoak mundu zabalean nazioz nazio, auzoz auzo, etxez etxe: «Mesedez, zer iritzi duzu gaineratiko munduan dagoen elikagai eskasiaz? Erantzun zintzoki». Galdera gordina (!?) egin, bai; baina, agidanez, kukuak oraingoan ere oker jo eta sekulako porrota gertaturik izan behar du inkesta, zergatik?, eta etsigarriak izan omen direlako handiko eta hemendiko andre-gizonek, zaharrek zein gazteek, eman dituzten erantzunak.

Hasteko, Israelen ezin ulertu omen zuten mesedez horren benetako esanahia. Bestetik, Txinan eta Kuban eta lurralde arabiarretan, inkestaren galdera entzun ordukoxe, iritzi hitzarekin gelditzen omen ziren jo-ta-ma, zeharo harrituta; eta, ahopeka, adierazteko termino horren esanahia eskatzen omen zuten lehiatuki. Estatu Batuetan, berriz, zera galdetzen omen zuten denek, alegia, gaineratiko mundu hori inon ba ote zen, ez omen zeukatela berena ez zen beste munduren berririk.

Hurrena, Afrikan, ez omen zeukaten oso garbi zer ziren elikagai ditxosoak. Handik gora gero, ia Europa guztian, ez omen zekiten zehazki zer ote zen eskasia. Eta, azkenik, Espainiako, Argentinako, Kolonbiako, Txileko, Boliviako, Peruko, Brasileko eta Venezuelako parlamentuetan, oraindik oraintxe ere sutsuki ari omen dira debatitzen eta eztabaidatzen eta mozorroz janzten, gehien-gehienak gaztelania harroan, zer arraio kristo demontre ote den erantzun zintzoki delako hori…

***

            Honainokoa inkesta. Deusen berririk ez, ezta? Munduak bere bidean bira: zertako egin protesta…!? Hala esan zidan behin aitona xahar batek: «Nahi duana egiten duala ere, deus ez duk aldatuko munduan». Pablo Nerudak ere berdintsu: «Tristurarik handiena da deus ez dela aldatzen munduan». Eta gure Pio Barojarena. Kazetari batek behin galdegin omen zion: «Ehun liburu idatzi ondoren, uste al duzu eragin duzula gizarte espainiarrean?». Eta Piok: «Hori itsasora ttu egitearen pare da».

Iritziak iritzi, horra akaberara iritsi. Eta behin honaino iritsita, akaba dezadan, badut bi iritzi ta… Gauza jakina da (Atapuerkako garaietatik jakina, gainera) iritzia ipurdiaren pareko dela, bakoitzak berarekin daramalako berea; hala bata nola bestea. Eta hortixe dator bi xelebreren pasadizo hura ere. Batek esan omen zion besteari: «Nahi duan beste jira emanda ere, ipurdia beti gibelean (atzean) hik!» Eta honek erantzun: «Heuk ere bai. Baina, hire zuloa begi bistan nik!». Zenbat buru, hainbeste apuru.

 

Bizargorri, 2014-08-20

Ver Post >
ALFERKERIA
img
Jesus Mari Mendizabal | 13-08-2014 | 08:55| 0

            Zazpi bekatu nagusien inguruko ipuinak asko dira eta toki askotakoak. Gaur alferkeriak jota nabil eta, beraz, aurrena harrapatu dudana kontatuko dut hemen. Aurrena harrapatua izateak ez du, berez, txarrena denik esan nahi. Ezta gutxiagorik ere; ikusiko duzu.

            Afrikako oihanetako herrietan kontatzen duten ipuina omen da honako hau; suaren eta lehoinabarraren istorioa. Lagun-zaharrak ziren, agidanean, biak; oso lagun onak. Lehoinabarra oihanean bizi zen ehizean, gorde-agerka, oraindik ere bizi den modu beretsuan; sua, berriz, haitzulo batean bizi zen, egonean beti, gorde-gordean. Inoiz edo behinka, elkar ikustearren, lehoinabarrak egin behar izaten zituen ibilaldi luzeak, oihaneko aldian aldiko puntutik betiko haitzulora, sua orduan ez zen-eta inora ezergatik ere irteten, kieto bertan beti. Egun batean behin, nekatu sobra ere, eta hala esanik izango zion bisitariak su-garrari:

 «—Neu nator zuregana bisitan aspaldi;

noiz ote dut nirean zure ikustaldi?

Oihan itxian bada nahikoa zabaldi,

zu zer zaude lau harri beltz artean geldi!?».

                     Eta suak honela erantzunik izan behar zion:

«—Bistan daukat hamaika haritz, fago ta haltz,

hala berean ere tximu, lehoi ta hartz…

Oihanean emango banitu bi urrats,

sortuko nuke mila ikara izu latz».

 

Lehoinabarrak, hala ere, baietz eta baietz, irten zedila behingoz haitzulo beltz hartatik oihan berdera, ikustekoak zirela-eta hango faunak eta florak, hangoxe argiak eta itzalak. Azkenerako, horratik, bairatu zuen sua. Eta agindu zion honek aterako zela, bada; baina, hori bai, sin falta gero!, haitzulotik oihan ertzera bitarteko bidetxoa ondo-ondo garbitu behar ziola lehoinabarrak, lur-gorri utzi arte; bestela ez omen zela harpetik mugitu ere egingo.

Lehoinabarrak esan bai bidetxoa soil-soil garbituko ziola suari, baina lau belar atera eta beste bost hosto erretiratu besterik ez zuen egin, alferrak halakoak! Hala, sua haitzulotik atera zen istanteko, sute bihurtu zen derrepente, eta, haize hatsa lagun, zuhaitz ipurdietatik adaburuetara igo zen harro, dena kiskaliz. Lehoinabarra ere ez zen aparte. Izu ikarak hartuta, errukarri, ihesi hasi zen batetik bestera… Ez alferrik: larrua erre eta ttantto nabarrak eragin zizkion soin guztian, burutik buztanera, suak.

«Oraindik daramatza ttanttoak munduan

lehoinabarrak ezin inola kenduan.

Sua sumatzen badu ia laztanduan,

ihesi irteten da eroen moduan!».

 

Bizargorri, 2014-08-13

Ver Post >
ATZEKOZ AURRERA
img
Jesus Mari Mendizabal | 12-08-2014 | 07:43| 0

Eztabaida ez da nor den altuago edo txikiago, nor den zintzoago edo gaiztoago, nork duen sudurra kakoago edo zapalago, nortzu diren gehiago edo gutxiago, norena den odolik behinena eta norena edozeinena… Ez. Kontua da herri bakoitzak duen munduaren ikusmoldea; kontua da ikusten duen mundu hori herri bakoitzak nola adierazten duen hitzez; kontua, hizkuntza bakoitza da. Hizkuntza da aberriaren madrea. Herri bakoitzak bere hizkuntza sortu zuen, behin edo behin; eta hizkuntza bakoitzak bere herria egiten du, beti. Eta, bistan da, herriak ez gara igualak.

Joan den igandean egunkaria irakurtzen ari nintzela (Noticias de Gipuzkoa, 2014-08-10), Quim Monzó-ren “La barba” artikulua deigarri gertatu zitzaidan. Idazten zuen, besteak beste, gazte ezagun batek gaur egun bizarra uztea modako ez dagoela aitatu omen ziola. Eta esaten zuen Quim-ek, bizarra uztearen edota ez uztearen gorabeherak oso antzinakoak direla (Grezia, Erroma, Paris…) eta zer arraiotan ote zetorkion mukizu kamuts hura oharpen harekin, bizarraren historia berak asmatu izan balu bezala. Esaten zuen, gainera, «El síndrome de Cristobal Colón» omen zela gazte harena.

Sindromearena argitu nahian, honako esaldi hau zekarren idazle handiak: «Ese síndrome es pensar que tú has sido el primero en descubrir algo que han descubierto muchos otros antes que tú». Esaldia gustatu eta, askotan ohi dudan bezala, oharren libretara itzuli nuen; euskaraz ipini nuela neuretzat, alegia. Oker handirik gabe, nire ustez, honela atera zitzaidan bat-batean: «Zuk baino lehen beste askok aurkitu duten zerbait aurkitzen lehena zu izan zarela pentsatzea da sindrome hori». Eta hara…! Berehala konturatu nintzen bi hizkuntzen arteko misterio harrigarriaz: dena zegoen atzekoz aurrera! Edo aurrekoz atzera, nahiago baduzu. Begira:

Zuk (tú) baino (que) lehen (antes) beste (otros) askok (muchos) aurkitu dute (han descubierto) –n (que) zerbait (algo) aurkitzen (en descubrir) lehen (primero) –a (el) zu (tú) izan zara (has sido) –ela (que) pentsatzea (pensar) da (es) sindrome (síndrome) hori (ese).

Behin eta berriz irakurtzea merezi du. Nik, behintzat, hala egin nuen, begiak arranpalo, harriduraren txundiduran. Izan ere, batetik, erraza da esaldi laburretan hemengo bi hizkuntzen arteko atzekoz aurrera hori egiaztatzea (esate baterako: gezur (mentira) handi (gran) bat (una); edo, lasai (tranquila) –ago (más) dago (está) gaur (hoy) gure (nuestra) itsaso (mar) –a (la); eta, bestetik, badakit aspalditxotik dabiltzala testu liburuetan-eta antzeko esaldi antzinako batzuk, teoriaren erakusgarri… Edozein moduz ere, ez nire arestikoa bezain luze bihurri korapilaturik, seguruenera, asko.

Hizkuntza bakoitzak munduaren ikusmolde bat eta banakoa adierazten baldin badu; baldin hizkuntza gizaseme eta ama-alaba bakoitzaren burmuinean sustraitua eta mamitua baldin badago; eta baldin burmuinak, mamitze partikular horretxen araberan, dantzatzen baditu andre-gizonon mihiak; orduan, dudaren izpiaren pizarrik gabe, kastillanoa eta euskalduna ez dira igualak. Ez gara igualak. Zergatik? Atzekoz aurrera hitz egiten dugulako: atze (atrás) –ko (lo de) -z (con) aurre (delante) –ra (a).  Edo, gustukoago baduzu, aurre (delante) –ko (lo de) -z (con) atze (trasera) –ra (a la). Esaldiotan ere betetzen da teoria; ez dakit behar bezala entenditzen den, baina…

Bizargorri (2014-08-13)

Ver Post >
HARRIAK ETA ZUBIAK
img
Jesus Mari Mendizabal | 06-08-2014 | 07:09| 0

Famako dabil egunotan, hitzetik hortzera, “zubiak eraiki beharraren” kontua. Zubiak eraiki beharra jokabide politikoetan, zubiak asmatu beharra portaera ekonomikoetan, zubiak jaso beharra herrien, auzoen, diferenteen harremanetan… Zubiak hemen eta zubiak han. Izan ere, hamaika jende klase harrigarri bagara elkarren ondo-ondoan; gisa askotako giza-semeak eta gama askotako ama-alabak gaude, onerako nahiz txarrerako: militarra, politikoa, alferra, ehorzlea, bankaria, pobrea, medikua, mozkorra, aberatsa, zerga-ordaintzailea, abokatua… Gutako bakoitzak badu derrigor, batetik ez bada bestetik, zerbait baino gehixeago.

Famako ibili izan da aspaldian, hitzetik hortzera hau ere (beti gaztelaniaz kontatua, hori bai), arestiko hamaika jende klase-ale horiekin oratutako txiste merkea, honelatsu dioena: «Hona hemen gure gizartea nola antolatua dagoen, begira: pobrea lan egiteko dago; aberatsa, berriz, pobrea esplotatzeko; militarra dago aurreko biak defendatzeko; zerga-ordaintzailea, aurreko hirurak abonatzeko; alferra, aurreko lauren izenean atsedena hartzeko; mozkorra, aurreko beste bosten izenean edateko; bankaria, aurreko seiei iruzur egiteko; abokatua, aurreko zazpiak engainatzeko; medikua, aurreko zortziak akabatzeko; ehorzlea, aurreko bederatziak lurperatzeko; politikoa, azkenik, aurreko hamarren kontura, lasai arraio, bapo bizitzeko».

Askoz famatuagoa da oraindik (hemen gurean jende bakanak irakurria, hori bai) Italo Calvinok Hiri ikusezinak liburuan ederki kontatzen duena, zubietako hamaikatxo harriei buruz, nik gaur hona zuretzat, aurreko guztiaren osagarri, dakarkizudana. Zubiaz goza dezazun. Gogoan izan ezazu, edozein moduz ere, literatura (ondoren irakurriko duzuna, kasu) egiazkoen eta alegiazkoen bidegurutzean gertatzen dela beti. Aurrera, hortaz: nahi baduzu, jai ez duzu.

« Marko Polok zubi baten deskribapena egiten dio, harriz harri, Kublai Khan subiranoari:

—Zein da, baina –honek–, zubiari eusten dion harria?

—Zubiari ez dio harri batek edo bestek eusten –erantzuten du Markok–, harri guztiek osatzen duten arkuak baizik.

—Zer ari zara, hortaz, niri harriez mintzatzen? Arkua bakarrik interesatzen zait.

—Harririk gabe, arkurik ez da –Polok».

Akabo, fini, kito… Horra, ederki esana. Ez da inon inor sortuko egia horri muturra bihurrituko dionik. Eta, bistan da, badu aplikazioa politikan, ekonomian, herrian eta… “zubiak eraiki behar” diren guztietan: harririk gabe arkurik ez da. Txarren-txarrena da harriak (hamaika jende klasek) harrikada dakarrela txitean-pitean: abokatuak ez bada, bankariak; mozkorrak ez bada, medikuak; ehorzleak ez bada, zergadunak; pobreak ez bada, politikoak; alferrak ez bada, aberatsak; eta, dena xuxen dagoenean, militarrak! Hamaika ikusteko jaioak garelako.

 

Bizargorri, 2014-08-06

Ver Post >

Categorías

Otros Blogs de Autor