Diario Vasco
img
Autor: bizargorrizena
ETXEPEKOON ALDARTEAK
img
Jesus Mari Mendizabal | 04-11-2015 | 9:36| 4

Lau egun ez dira oraindik bete: joan berri zaigun urriaren hondarrean, Navarra, 100 días de cambio programa berria eskaini zuten ETB-2an euskal herrietarako; baita Iruñerrirako ere, aspaldiko partez. Han ziren Miguel Sanz, Juan José Lizarbe, Patxi Zabaleta eta Juan Cruz Alli, lau nafar, nafarren gainean hizketan. Lingua navarrorum gorabehera, gaztelania batuan egin zen jarduna, jakina, lingua hispaniensis hordago derrigorrezkoan. Hala beharra, akaso. Paso. Tantoa zuentzat; jaso.

Hitz eta pitz, galde eta blaga, gauza askori haize eman zitzaion telesaio hartan. Uxue Barkoxek, kasu, «Inork badu kanbiorik Nafarroan?» galderari, «Neronek!» erantzun zion. «Ke no ren» traza hartu nion nik. Izan ere, 500 urte luuuzeetako zauria gaitz da 100 egunetan sendatzen; etxepekoon artean, gaitzago. Guztiok aldarte oneko bageunde, sikiera…! Miguel Sanzek, bestalde, bi besoak airean zituela, zera aitortu zuen: «Nik egundo ez diot UPNko inori ¡que vienen los vascos! aditu». Bai, ordea, ¡que se vayan!, beste xederik ez da-eta partidu horren programa sekretuan. Etxoei erreparatu besterik ez dago joan deneko urte askoan…

Beste behin Sanzek berak esana da, 1512an gauzatu omen zela, zorionean gauzatu ere, Nafarroa behin betiko Espainian txertatzea, autonomia forala eta espainola sortuz. Hori da bat! Eta Yolanda Barcinak ondoren erantsi ziona ere gogoan dut: «Euskal Herria con Navarra nada tiene que ver». Hori bestea, hortik honakoa, alafede! Halakoak eta beltzagoak ere maiz entzun behar izan ditugu nahigabe gordinez geure etxepekoengandik. Eta historia irabazleek idazten omen duten arren,  ikasarazi digutenez beste, egia historikoak argi ikusten ditu azkazal-erdi bateko kopeta duenak. Agramondarra izan edo beaumondarra.

Nafarroa konkistatua izan zen; Araba eta Durango-aldea eta Gipuzkoa galduta lehenbizi; 1512an gero, berriz, inbaditua, armaz azpian hartua. Noainen, 1521eko ekainaren 30ean, armada nafar-gaskoia azpiratua izan zen; 5.000 lagun hil ziren… Ehun urte lazgarri krudeletan armada gaztelarra bertan mantendu zen jaun eta jabe barrabas ondoren; batetik, gaztelu eta dorretxeak eraisten elemeniaka, eta, bestetik, nafar biztanleak zigortuz, exekutatuz, erbesteratuz, gatibu-lanetara behartuz, zerga itogarriak ezarriz, euskara inkurrioz gaitzetsiz eta esetsiz, funtzionario kastillanoak inposatuz, dokumentuak lapurtuz edota kiskaliz… Zain-hezurrak hautsi zizkioten nafar-erreinuari… Eliza Katoliko (EK, egungo EI bezain) anker zitalaren Inkisizioa aitatu gabe: Ad Abolendam! Garbiketa! Urdazubi, Zugarramurdi, Bargota, Burgi…

Xabier Jatsu (Jaso) Azpilikuetak, santu nafar unibertsalak, aitortzen omen zuen: «Euskalduna naiz amaren erditzez; nafarra, aitaren etxez». Haren etxepeko lagun sutondokoek ez zuten borondatez nafar-lurra entregatu inondik inora. Baita zera ere! Baina non den agramondarra, han da beaumondarra ere. Kanbioa, aldaketa, aldartea… Beti izan da bortxazkoa lan gaiztoa: indarka ez da lan onik. Zainak airean daude oraindik. Etxapeko batzuren batzuek ari-eta-ari ari dira zauriaren gainean piko egiten, bide makurretik, aldarte txarreko, etxepea partitu nahian… Guk euskara behar dugu eraman bandera; horrek beharko du izan etxepekoon aldarte nagusi. Hartu, tenka, tira!

Bizargorri, 2015-11-04

Ver Post >
HISTORIA ERDI BERRIAK
img
Jesus Mari Mendizabal | 28-10-2015 | 9:46| 4

Aspalditik zeukan ohitura Inozentziok. Aldirietako tren bat hartu behar izaten zuen bakanetan, ez liburu eta ez otxokoarto, El Jueves komiki-aldizkaria erosten zuen (asteazkenetan ateratzen den horixe bera, bai), eguneroko gure berripaperen gezur eta tristuren trukean. Hala, baita aurreko asteartean ere. Ordiziara zihoan, Zaldibian mondeju jana egitera bi lagun-zaharrekin; eta arestian aipatu errebista hartu zuen Irunen, umorearen eta egiaren bila. Nahi beste jarleku bazen tren-bagoietan libre. Txoko bat aliritzira hautatu, aulkian jarri eta lasai onean joan zen bidaian, inoiz askotan papereko komiki-testuei begira, leihoz kanpoko paisaiei so inoiz behin. Donostiaraino. Atotxan, besteekin batera trenera igoa, dama bat exeri zitzaion aurrez aurre, mutu bezain zakutu. Bistako zegoen haurdun zegoela; bete-betea, ederrik eta mardulik, majoa gajoa. Eta une hartantxe, begiak errebistara berriro errenditurik, atal harrigarri bitxia tokatu zitzaion, Historias reales, 100% verdad, non kontatzen baitziren munduko emakume haurdunen erditzeko minen historiak, batetik; eta, bestetik, une lazgarri horri lotutako hainbat sineskeria; guzti-guztiak egia berdaderoak, nonbait. Amorratuta irakurri zituen Inozentziok, goitik behera guztia ziertotzat emanez.

«Argelian, erdi urren zegoen emakumeari, uzkurdurak eragiteko, lehoi baten lepondoko ileak erre eta sudur parean jartzen zizkioten. Usain nazkagarria jariatzen omen du lehoi ile horrek. Beraz, usain gaiztoa harturik, goralarriak izaten zituen erditzeko zorian (!?) zenak; eta ondoren berehala gero, goralarri eta goragale, diafragma haizkatzen zitzaion eta kitzikatzen, agidanez…». «Jeneralean, erdiminetan dagoenari garrasi ozenki egiteko esaten zaio, hartara indar handiagoa lor dezan, bultza eta bultza. Kuna-herrian, ordea, erditzerakoan garrasika hastea lotsagarria da oso. Eta nola iguanek ez duten behin ere hots zipitzik ere ateratzen, ezta torturatuta ere, animalia narrasti horretxen bihotz-puskak ematen dizkiete jateko haurdunaldi guztian emakumeei, isil-isilik egon ahal daitezen gero erdi-oinazeetako unean…». «Mexikon, aldiz, uste dute erditzear dagoenari, kilo erdi bat baba gordin jaten emanda, sabelaldea haizez beteko zaiola, lehenaz gain puztuz, eta puzker-presio horrek lagundu egingo diola erditu beharreko momentuan…».

«Ozeaniako irla batzuetan, familiako guztien festatzat daukate erdi-aldia, eta gelara biltzen dira denak oihuka eta kantari, andre mintsuari animoak ematearren…». «Afrikako zenbait bazterretan, amek erraza dute jaioko denaren sexua aukeratzea: tribuko txaman edo aztiari jakinarazi haurdun dagoela eta hark, neska nahi izanenean, ematutu formako lore basa ematen dio jan dezan; mutila nahi badu, berriz, zakil gisako beste bat. Asmatzen badu aztiak, magian maisu delako da; kale egiten badu, baina, espiritu gaiztoen erru egiten dute…». «Txinan, haurraren sexua aurrez asmatzeko, formula matematiko bat erabiltzen dute: berrogeita bederatzi zenbakiari (beti berari), amaren adina kendu, hemeretzi gehitu, baita haurra zenbatgarren hilabetean jaio den ere, eta… emaitza bakoitia bada, mutiko jaioko da; bikoitia bada, neskato…». «Irlandan uste izan dute urte askoan, senarrak baldin igandez harreman sexualik izaten bazuen emazte haurdunarekin, munstro zatar jaioko zela umea, edo legenardun. Gainera, erditu eta gero, hogeita hamasei egunez ezin hurbildu zen gizona amarengana zerera, baldin mutila bazen jaio berria; neska bazen, berriz, berrogeita sei egunez…!».

Hartan: «Hurrengo geltokia, Ordizia. Próxima estación, Ordizia». Altxatu zen Inozentzio, dena zalapartan sinestuta; begiratu zion aurrez aurreko dama haurdunari eta: «Hasi babak erruz jaten!» esanda agurtu zuen. Dama han gelditu zen begi biak bi harri, isilik bezain biribilik.

Bizargorri, 2015-10-28

Ver Post >
SOINU, JAIZKIBELEKO LEIZE-GIZONA
img
Jesus Mari Mendizabal | 21-10-2015 | 8:27| 4

Duela ehun eta berrogei urte jaio zen, 1875ean, Prudentzio San Sebastian, «Soinu» ezizenez ezagutua, ala Bidasoako partean nola Espainia osoan ere. Miragarria bezain ikaragarria da gizon haren historia latza, nik hemen labur-zurrean kontatuko dudana, Hondarribiko festa-aldizkarian, «Soñu, el Robinsón del Bidasoa» goiburupean, aurten atera zenaren haritik.

Donostiako ama-etxe batera jasoa izan zen jaio berri. Osasunez herbal, bertan haurretan hazia izan ondoren, oso gazterik Oiartzungo baserri batera entregatu zuten morroi. Batetik sasiko, bestetik morroi, eginbide ugari eta eskubiderik batere ez, horixe tokatu zitzaion gizajoari. Gainera, gorpuzkera ahulekoa izaki, errukarri ibilirik izango zen urteetan baserri batetik bestera mutil ogipeko, guztiek baztertzen zutelarik esanez: «Ez diat alde egiteko esango, baina hortxe duk atea». Orduan ere, duintasunaren maisu gehiago zen euskal herriotan, jende duina baino.

Denborarekin, ez zer lan eta ez zer jan, kale gorrian, estuasunak eta goseak erasanda, eskale hasi beste erremediorik ez zuen izan. Kale-kantoian eskean edo etxeren batean ate-joka jartzen zelarik, bereak eta asto beltzarenak entzun behar izaten zituen: «Alferra halakoa! Ez al dik lotsarik ematen? Alde hortik, bizkarra berotzea nahi ez baduk…!». Inork ez zeukan ezertan. Beraz, ume-gizon-andre madarikatuengandik ihesi, gose latzarekin flakiak jota, Oiartzun ingurumariko mendietara joanik, belarra jateari eman zion, besterik ez eta. Gauak begia beltz; gabea, beltzago.

Ibilian-ibilian, ezkututik ezkutuagora, Jaizkibelera ailegatu zen; eta han, Biosnarren, Zezentegi izenez ezagutzen dugun leize-zulora. Soineko arropa maiztuak, labain xahar motz bat eta puntapaxa bi: ez zeraman berarekin besterik deus. Lapak eta lanpernak jaten hasi zen. Egun batean, ardi bat ikusi, gainera salto egin, lepotik heldu eta akabatu egin zuen labainaz. Amorratuta jan zuen haren haragia, gordinik. Ez zion onik egin eta gaixotu zen zeharo, hiltzeko zori xamarrean egoteraino.

Taktikaz aldatu beharra izan zuen. Ardiren bat harrapatzen zuenean, aurrena txitxi bigunenak jaten zizkion: gibela, bihotza… Gainerako haragia haga batetik zintzilikatzen zuen, samurtu zedin haizetan. Ardi bakoitzak bizpahiru astetarako balio izaten zion. Ardirik ezean, beharko berriz ere lapak eta belarrak jaten hasi… Zortzi bat hilabete pasa zituen hala. Soineko arropak zirtzildu erabat eta ardi larruz janzten zen. Hanka-hutsik zebilen. Ileak eta bizarrak, berriz, atera kontuak zenbat zitzaizkion luzatuko eta matazatuko…!

1903ko abenduaren lehen egunetako batean, leize-zuloan zegoela lasai, hoska eraso zioten kanpotik: «¡Salga! ¡Salga!». Bi karabinero ziren, beren fusil eta guzti. (Antza, Artzuko Nogera eta Otermin baserritarrek, ardiak falta zitzaizkiela-eta, basati iletsu bat ikusi omen zutela-eta, parte emanik izango zuten). Soinu geldi-geldi, mutu… Handik derrepentean ateratzen ez bazen, dinamitaz lehertuko omen zutela leizea eta, izuturik noski, beharko atera. Alemana edo ingelesa edo frantsesa ote zen galdegin zioten larruz bildutako ile-bola hari. Eta ezetz, gipuzkoarra omen zela.

Jaizkibeleko leize-gizona piska bat txukundu ondoren, Hondarribiko udalera eramana izan zen. Herri guztia kalean omen zen basapiztia iletsu deabru hura ikusteko, disfrutatzeko… Handik gero, Donostiako ospitale batera eramana izan zen, ez dakigu noiz arte; eta handik geroago, Oiartzunen ageri zaigu historian berriro, bizi-bizirik, mojen babes-etxean, hirurogeita bost bat urterekin (argazki batean ageri da bere txapel txiki, aurpegi mehe, makila zabar, zaku-jantzitan umilik).

Umeek, orduan ere, burla eta irain egiten zioten kalean ikusi aldiro… Jendeak badaki madarikatua izaten; umeek badakite infernuko demonioak baino ere gaiztoagoak izaten. Denek ere Soinu gazteari muzin egin zioten; Soinu xaharrari, esker gutxi. Hala ere, gure Soinuk azkenean bazeukan non zer jan, nora zintzo bildu; gaitzerdi. Madarikatuak madarikatu, demonioak demonio, hala eta guztiz ere, bere burua inork ez du gaizki irizten. Biba, beraz, hi!

Bizargorri, 2015-10-21

Ver Post >
ABADE BATEN BAINUA
img
Jesus Mari Mendizabal | 14-10-2015 | 8:45| 4

In illo tempore, duela bederatziehun bat urte, bizi izan zen Bertzeoko Gontzalo, Errioxako lurretan jaio arren agian, euskaldun omen zena agidanez, batzuen ustetan. Donemiliaga Kukullan ikasi zuen, fraile eta mojen artean. Famatuak daude haren idatziak. Batetik, Andre Mariaren gorespenak (Milagros de Ntra. Sra., Loores de Ntra. Sra., …); bestetik, santuen bizitzak (Vida de Sta. Oria, El martirio de San Lorenzo, …).

Idatziok koblakariek errezitatzen zituzten herririk herri, plazaz plaza. Errezitatzen zituzten, ordea, bestelako historia-mistoriak ere: gerrako balentriak asko, baina baita pasadizo berde-gordinak ere. Azkenok eliza katolikoak gaitzetsi, baztertu eta isilarazi egin zituen Erdi Arotik hona. Honako hau duzu historia horietako bat, akaso Bertzeok berak ezagutu zuena; zeren eta, adituek diotenez, haren idatziek dezenteko joera autobiografikoa omen zeukaten (introduce en la obra su propio obrar).

Antzina hartako monasterio batean, Anaien konpainian, abade bat bizi zen, on Patxiku, zeinak ohitura baitzeukan gauero tinako edo upel batean bainatzekoa. Aldiro beti, hori bai, o tempora, o mores!, Ahizpa Zuritako moja batek lagunduta, zeina horretarako propio leziatua izan baitzen. Alegia, abade jaunaren beharrizanetan lagun egiteko; gaueroko bainu-aldian, batik bat… Goiz batean, beren klaustroan pasieran zebilela, konbentuko Ama Nagusiarekin topo egin zuen aurrez aurre, eta halaxe atera zitzaion barren-barrendik, poz-pozik, larrua bete atsegin:

—Ama Nagusi, salbatua izan naiz! Zeruratua, alajaina!

—Ene, bada… Nolatan, baina, fortunatu da halako gertaera handi harrigarria!?

—Bart gauean, aita Patxikuri haren gaueroko bainu-aldian laguntzen ari nintzaiola, honako nire esku hauxe heldu eta, ipso facto, bere izter artera eraman zuen. Esan zidan hura omen zela paradisuko giltza, eta beharrezkoa omen zela nire sarrailan proba egitea (hic eta nunc esan zuen gainera), hartara jakin ahal izango genuelako ea zeruko ateak irekitzen ote ziren, ni salbatua izan nendin.

Ama Nagusiak kopeta zimur eta aurpegi mindu mukerrez:

—Sasi-abade piku-paxa halakoa! –esan zuen marmarka-. Eta gero…? Gero zer…!?

—Bueno, sarraila probatu egin genuen, braxt eta draka-draka… Adierazi zidan, hasiera batean min pittin bat sentituko nuela noski, zerurako bidea nekeza eta oinazetsua omen delako beti ere; baina, akaberan, atseginez eta pozez bete-betea izango nintzela.

—Agure aza-kirten madarikatua! -Ama Nagusiak orduan, begiak lazturik eta espantuka-. Majo engainaturik eduki nau, majo engainaturik eduki nauenez malapartatuak! Ez zidan, ba, niri esaten, bere zera hori San Gabrielen tronpeta omen zela…!? Eta ni, tuntuna halakoa, o sancta simplicitas!, hogei urteetan haren tronpeta jotzen aritu izan naiz, hogei urteetan, txiri-txiri eta tu-turu-tu…!

Hala bazan, ez bazan, halaxe behintzat kontatzen zuten koblakariek plazan.

Bizargorri, 2015-10-14

Ver Post >
ZILARREZKO KUTXAREARENA
img
Jesus Mari Mendizabal | 07-10-2015 | 7:17| 4

Iker pisu koxkor batean bizi zen, Mirenekin batera, Gasteizen, biak ere estudioak ikastera joanda; Gernikatik neska eta Hondarribiatik mutila. Bien familiak zoriontsu bizi ziren, etxeko zoriontasuna horixe omen delako: senitartea bat egina, norberagatik biziki arduratua, baina familia eta norbera hiri diferenteetan bizi-ta… Ikerren etxekoentzat Miren ez zen pisu-kidea besterik, gastu-laguna; eta bien artean ez zegoen, noski, beste inolako harremanik. Inortxok ere ezin frogatu zuen, behintzat, elkar-bizitza arruntetik aparte, ezer.

Behin, azterketa garai estua tokatu zitzaien batean, ikasi egin behar eta bakoitzak bere etxera joaterik ez, Ikerrek bere ama gonbidatu zuen, asteburuan pisura etor zedin bisita egitera, nola bizi ziren biak bertatik bertara ikustera. (Bidenabar, jakina, baita etxea jasotzera eta jatenak prantatzera ere; baina esan gabe doa hori). Eta han etorri zitzaien Ikerren ama Arabako kapitalera, beintizinko baino dotoreago.

Hala larunbateko afarian nola igandeko bazkarian ere, ezin begirik gainetik kendu izan zien ama eskarmentatuak gazte bien keinu, begirada, hizketa-modu eta abarrei. Eta ikusi zuen, ikusi, txoritan zeudela bi-biak zozoen elean egunez, eta ahuntzaren lorean, berriz, lelotuta gauez. Batez ere, ordea, Mirenen edertasunak eman zion atentzioa, atentzioa eman zionez! Lehendik ere bazeukan biak ezkutuko harremanetan zebiltzalako susmoa, baina gazte parearen elkarrekiko zera ikusita (semearen xaloa eta neskaren txera), areagotu egin zitzaion susmoa, baldinbaitere.

Eta igande arratsaldean, despedidakoan, argi eta garbi adierazi zien: «Ni ez nauzue engainatuko; zuek ez zaudete hemen ikasteko bakarrik; zuen artean bada beste zerbait gehiago; sineste osoan nago». Eta semeak: «Ezetz ba, ama, ezetz! Errezelotan ibili beharrik ez duzu, ez duzu zertan kezkan egonik: gu biok hemen pisu-kide gaude, eta kito. Ez dago besterik ezer, ama; zoaz lasai…».

Handik bospasei egunetara, Mirenek esan zion Ikerri ezen, ama bisitari izan zutenetik, zilar-zalia falta zela etxetik; zopa zerbitzatzeko zilarrezko kutxare handia, alegia. Ikerrek erantzun zion ezen, bere ama ezagututa, asko harritzen zitzaiola amak zilar-zalia hartu eta eramatea. Nolanahi ere, badaezpada, jakinaren gainean ipiniko zuela, whatsapp-ez ezean e-postaz, lehenbailehen.

Esan eta egin: ordenagailua piztu eta: «Amatxo maitea. Ez dut esaten saltsak-eta zerbitzatzeko gure zilar-zalia zuk hemendik eraman zenuenik; baina ez dut esaten gure zilarrezko kutxare handi hura eraman ez zenuenik ere… Izan ere, gauza da desagertu egin dela, noiztik?, eta zu gurera bisitan etorri zinenetik, hain xuxen. Kasualitatea? Ez dakit ba… Bihotz-bihotzez. Iker».

Berehala jaso zuen amaren erantzuna: «Ene semetxo laztana. Nik ez dut esaten Mirenekin harreman sexualak dituzunik; baina ez dut esaten ez dituzuenik ere… Izan ere, gauza da Mirenek egunotan bere ohean lo egin izan balu, honezkero noski aurkiturik izango zuela zilarrezko kutxare handia, zeina neuk, hain xuxen, utzi bainuen haren oheko izaren artean. Kasualitatea? Badakit ezetz. Bihotzez. Amatxo».

Bizargorri, 2015-07-15

Ver Post >

Otros Blogs de Autor