Diario Vasco
img
Categoría: Uncategorized
OSABA TOMAS HAREN HIRU HISTORIA

Orain dela ehun eta laurogeita bi urte, ekainaren hamabostean, Otxandiotik Durangon barrena Begoñaraino Bilbo hartzera etorri eta bosgarren egunean juxtu, zauritu omen zuen ‘bala’ galdu batek hankan Zumalakarregi, karlisten jeneral handi ahaltsua… Haren herrikide naizen aldetio, Ormaiztegin Sanandresak hasteko direla, ezin isildu ditut nik gure Osaba Tomas haren hiru historia ahaztuak, desitxuratuak edo ezezagunak. Bai baititut nik hiru datu, iturri on-onetatik jasoak hirurak, inongo paperetan apenas atera direnak. Zorroztu, bada, lapitzak historia-zale, ikerlari eta artxibategietako zomorro guztiok, hiru sekretu esatera noazkizue-eta, labur-zurrean badarik ere.

Bata da non eman omen zuen Tomas Zumalakarregik bere AZKEN GAUA, belaunean tiroz zauritu zuten aurrekoa: Begoñako Zubizito estratako Etxezuri baserrian, Leginatar-enean. Datua, egia borobila omen dena, alafede.

Bigarrena da, PATATA-TORTILLArena. Patata-tortilla, bai kuanto! Hainbat gerrilatan aipamen eta sona handiak egin zituen ormaiztiarrak asmatu bide zuen patata-tortilla, bere mutilekin Arabako lautadatik Nafarroako Allingo bailarara bildu zenetako batean. Nonbait, jateko gauza asko ez, baina patata eta arraultza franko tokatu (ostu, harrapatu…) eta Aranburu bere sukaldariari horrela-eta-horrela eginarazi omen zion, Larriongo andreek erdi-jolasean aholkatuta. Ez da hau nik asmatua; Larrion inguruko herrietako zaharrei hala entzun izan diet… (Beasaindar malapartatuek odolkiaren ospe-izenak kendu zizkiguten, baina inork ez diezagula gaurtik geroenean ebats eta ken patata-tortillaren asmatzaileak ormaiztegiarrok garena, gure «Osaba Tomas»-i esker).

Eta da hirugarrena, TXINBERArena. Zumalakarregi, jaun jeneral karlista handia, ez zuen liberalen bala batek zauritu; ez zuen fusil-bala batek gerran hil. Zumalakarregi heriotzara abiarazi zuen tiro ‘galdu’ haren historia ez da ondo kontatzen. Hara zer gertatu omen zen benetan, agidanez. 1835eko ekainak 15 zituen. Begoñako pikondoetan, artean Bilbon gerra-hotsik apenas zela, bi mutil koskor gordeka-gordeka txoritan zebiltzan “txinbera” batekin (txinberak perdigoi gisakoak tiratzen ditu; txinboak txori batzuk dira; txinbo bilbotarrei esaten zaie). Mutikotako bat Azkuenaga zen; haren lagunaren izenik ez zaigu iritsi. Azkuenagarena zen txinbera, eta oso harro zegoen mutila bere armaz eta punteriaz. Hartan, arbola-tarte batetik, jo dute Begoñako plaza, eta dezenteko distantziara, udaletxeko balkoitik Bilbo zabalera begira-begira, ikusi dituzte gizaseme batzuk zutik. Gure Azkuenaga honek apustu egin dio lagunari: «Hemendik tiratu eta baietz balkoia jo?». Lagunak: «Ezetz!». Tiro egin du Azkuenagak bere txinberaz eta jo du, tamalez, Tomas jauna belaun parean… Hortik aurrerakoa, nik besterik ezer esan gabe ere, historia jendeak jakina da. Handik hogeita bat egunera zendu zen Zegaman Zumalakarregi, 47 urterekin.

Bi iturri duin fidagarriotatik jakin dut nik hirugarren hau. Batetik, Javier Gonzalez de Duranaren «Adolfo Guiard» liburuko 15. orrialdean dator. Bestetik, nire lagun-zahar Jose Ramón Alexandre Zearsolo Giart-ek, Mejikon jaio eta aspaldian gurekin Hondarribian bizi den Josefo-k, kontatu dit. Azkuenaga mutiko haren ondorengoa omen da, eta beren etxean honela kontatu izan omen dute urteetan, erdi isilka, Tomas Zumalakarregi jaun jeneral karlista handia nola eraman zuen perdigoi txiki ñaño ganorabako batek.

Bizargorri, 2017-11-22

Ver Post >
BILBOTAR PETO

Bere burua erakutsi berri du Bilbok munduaren begietara: aurten 2017an, Europako Hiririk Onena, alajaina, izendatu berri dute. Bilbo lehenago «All-Iron» zen: aliron, aliron, el Athleti campeón!!! Gaurgero, ordea, «Eur-Hir-On» dugu: euriron, euriron, heuri kalte, neuri on!!! Ez da hori ahuntzaren gauerdiko eztula; nik hala irizten diot, behintzat, nire giputx tuntunean. Nork daki ea martxa honetan ez ote diren jainko txikiren mailaraino iritsiko Botxokoak, txo! Bada, jadanik, Gran Bilbao eta Euskal Herria antzeko-pareko jartzen duenik…

Domu Santu pasa berrian, kontatu didatenez, gure Donostiako Alde Zaharrean, bilbotar mozkote ttentte horietako bat garagardo bat hartzen ari omen zen… Hartan, telefono dei bat jasorik izango zuen, segapototik. Berba egin eta, amaitzean, begi biak irriz eta halaber ezpainak, agindu omen zion tabernariari atera zezala tragoxka bana tabernako guztientzat, aita egin berri omen zutela-eta, aita!; andrea Botxoko bilbotar peto-petoaz erditu omen zela eta umeak jaiotzean hamaika kilo pisatu omen zituela, hamaika! Errekoino, alajainkoa! Hiri handian, ziri handiak eta bihiak handiago…

Tabernan une hartan suertatu ziren bezeroek (denak ere giputx hutsak, noski), mau-mau, halakorik inola sinistu ezinik, beren kolkorako hala egin omen zuten: «Artobero usaina zegok hemen: gizon txiki, erronka handi. Haur jaio berri batek zera emango ditik hamaika kilo; baita zera ere!». Bilbotarrak, tematsu, baietz eta baietz; Botxoko haurren bataz bestekoa hala zela jaiotzaz; berea betiko mutiko tipiko mitiko ume bilbotarra ei zela; eta abarra eta aparra… Etsi hotzean, edozein moduz ere, hurbildu zitzaizkion aita berriari eta zoriondu zuten adeitasunez; baita nolabaiteko festatxoa ospatu ere, kontuak kontu.

Atzo bertan, ia bi aste geroago, basoerdi bat hartzera sartu zen bilbotar mozkote tente bera, Bardulia-Donostia taberna berberera. Tabernariak ezagutu gizona eta gisa honetan egin zion ikusi ordukoxe:

—Kaixo, gizona. Zu izango zara, inondik ere, hamaika kilo pisatu zituen haur jaio berri bilbotar peto-petoaren aita; ezta hala…? Hemen harrezkero ez da beste konturik gure bezeroen artean: zenbat pisatzen ote duen orain umeak, hilabete erdi kunplitzeko zorian dagoenean? Zenbat…? Gurera berriro etorri zarenez gero, esaiguzu mesedez, hortaz: zenbat kilo da gaur egun zuen haurra?

Tabernan une hartan tokatu zirenak, giputx hutsak den-denak, lepo luze eta aho zabal zeuden ea zer nolako disparatea botako ote zuen bilbotar mozkote tenteak, beren ustez erronka putzean zebilen hark. Eta:

—Hamar kilo pisatu digu gaur goizean –erantzun zuen, zintzo plantan.

Tabernako beste guztien moduan, erabat harrituta, txundituta, honelatsu eginik izango zion tabernariak, barra barrutik bestera:

—Zer esaten ari zara…? Asko da, ba! Jaiotzean hamaika kilo pisatu dituen umeak, hamahiru egun geroago, zenbat eta… hamar kilo!? Tira, tira… Zer kristo arraio gertatu da, ba…!?

Eta Bilboko Botxoko mozkote tenteak, basoerdia tragoan hustuz, begira zain zeukan jendeari harroxko begira, mahuka muturrez ezpainak lehortuz, barra gainera hanka punttetan luzatuz, zera esan zien denei bene-benetan:

—Fimosi ebakuntza egin diogu.

 

Bizargorri, 2017-11-15

Ver Post >
ZERUTIKO ARGIARENA

Bada jendea egundo egin nahi ez duenik; bada jendea gogoa ematen dionean, bospasei urtez behin, egin ohi duenik… Baina gehienek, gure euskal herriotan bederen, urtero-urtero egin nahi izaten dute; gehien-gehienek, gainera, ohituraren ohituraz, udaberriko lore goiztiar berriekin ez bada, udazkeneko hego haize harroekin; gutxi gorabehera, hemen hauetan ordua, noiz atzera noiz aurrera, ordubete aldatu behar izaten dugun urte sasoian.

Osasun azterketaz ari naiz; txekeoaz, alegia: gure txitxi-hezurren, odol-hesteen, urdail-gibelen eta abarren nabarren zelataz eta analisiaz. Oraintxe bertan ere, egunotan, ez dabil seta eta tema makala, zingun-zangun, txertoa gora eta txertoa behera, gripearen kontrakoa aitona-amona guztiek hartu egin behar dutela, hartu egin behar dutela, nahitaez eta nahitabai…

Gure etxekona, Don Zelestino, “Zelesti” deitzen dioguna, adin handiko da aspaldian; dagoeneko, laurogeita hamarretik gora urte baditu bizkarrean. (Nik hemen esanaz ez dira enteratuko, badakit seguru, euskaraz ‘egun on’ esaten ere ez dute ia ehun urtean etxean inork ikasi. Hori beste kontu bat da, ordea, eta noan harira). Kontua da gure Zelesti, zaharrago eta beharrago, urtero negu aurretik, garaitsu honetantxe, joan ohi dela bere medikuarengana osasun azterketa goitik-beherakoa egitera.

Aurreko astean izana da, agidanean, eta herenegun jaso bide zituen emaitzak. Dena ondo! Aurten, guztiarekin ere, etxeko mediku hori harritu da behin berriz, eta egin dio galdera, kolkoan gorde ezina:

—Demontretan, Don Zelestino, ederki… Badirudi, emaitzen arabera, fisikoki primeran zabiltzala. Prostata, azukre, tentsio, kolesterol, birika, bihotz…, den-dena ondo. Osasun ederraren jabe zara. Bejondeizula. Baina, buruz eta gogoz ere, emozionalki, ondo sentitzen duzu zeure burua? Zure baitan, bake onean bizi zara…?

—Baldinbaitere! –Zelestiren erantzuna–. Jaungoikoa eta biok lotu-lotuak gaude. Beraz, bada! Hara, doktore andrea, begira, adibide gisa kontatuko dizut: Berak ondotxo badaki ni bistatik oso motz nabilela; ikusmen laburrekoa naizela, alegia. Entenditzen didazu…? Horregatik, gauez komunera noanean, Berak argia pizten dit, ttak!; eta, nire egitekoa egiten dudanean, itzali egiten dit, plaxt!

—Sinesteak lan du! –medikuak bere artean–. Oraindik halakorik…!?

Handik ordu pare batera-edo, doktore andrea lasai-lasai ez, eta Don Zelestinoren alabari deitzera deliberatu zen, konfiantzaz, lehendik ere ezaguna baitu; gainera, jakin bai baitaki aita eta alaba elkarrekin bizi direla gure ondoan.

—Kaixo, Susana. Aizu. Zuen aita osasun oso-osoan dago. Osasuna, paregabeko ondasuna, da esaera. Esaera ere da, ordea, etxe zaharrak itogin. Beraz, badut kezkatxoren bat, ez ote dabilen burutik galtzen hasia… Ulertzen didazu, ezta? Izan ere, egia al da, gauez pixa egitera jaikitzen denean, komuneko argia ttak! pizten zaiola, eta, pixa eginda gero itzaltzen zaiola, plaxt?

—Ene, bada! –erantzunik izango zion Zelestiren alabak–. Zer esaten ari zara…!? Haur sortu eta haur hil. Ez dira zoro guztiak Zaragozan. Mando zurian hartu eta eramatekoa dago gizajoa. Ez dugu gauza onik honezkero… Berriz ere hasi zaigu, hortaz, neberan pixa egiten!!! Hozkailu barrua aitaren pixez zipriztin gurean!

Bizargorri, 2017-11-08

Ver Post >
ERRIMAREN ARRIMUAN

Bertsolari Txapelketa Nagusia 2017 finalaurrekoetan da. Lehian dabiltza bertsolariak, hari kuku eta honi kuku; berrogeita hiru ziren hasieran guztira. Gaur bertan Irunen da finalaurrekoetako bigarren saioa; eta finala Barakaldon, abenduaren hamazazpian. Bejondeiela bertsolariei, gai jartzailei, epaileei, antolatzaileei, tokian tokiko entzule eta langile boluntario anonimoei…

Gogoan dut oraindik aspaldi batean nola ibili ginen, gu sei lagun fin, Txapelketa Gipuzkoakoan nahiz Nagusian, epaile lanetan. Epaile, “talopala” deitu izan genion ohol puska batean gutako bakoitzak bere nota atzeko publikoari erakutsiz, bertsolariak bere bertsoa kantatu aldiro. Dena belarri egoten zen jendea aurrena bertsolariari, dena begi gero guri. Halakoxe modernoak ginen gu lehenago; modernoak, kuanto, baina ez eternoak…

Ez da erraza bertsolariaren lana, jakina; ezta epailearena ere, ordea. Bertso bati zero jartzea ezinezkoa dirudi, nola edo hala zerbait botea izan delako. Bertso bati hamarreko nota ematea ere, galarazia dagoela ematen du, beti ere beste bat hobea sor daitekelakoan. Baina, bertso txar bati hiru ala lau ala lau t’erdi jarri, bertso baleko bati bost ala sei ala sei t’erdi, eta bertso oso on bati zazpi t’erdi ala zortzi ala bederatzi, ez dago sekula batere garbi. Ibili denak badaki; ibili ez denak, aitzaki…

Horregatik ari da egunotan telebistatik Andoni Egaña esaten bertsoa ez dela neurgarria; ezin neur litekela matematikoki, hotz-beroa, ibilbidea, denbora bezala… Ezinezkoa da eta kito. Imanol Lazkanok, berriz, dio bi aldiz neurtu eta behin ebaki behar omen dela; baina epaileak bertsoa behin bakarrik entzuten du, eta epaia eman behar derrepente; hor zegok ba koxka…! Kontua da, lehia jarri baldin bada, nahita nahi ez, epailea behar dela derrigor: hauxe dago, es lo que hay, nous en sommes là… Eta akabo: abilena, juez!

Horiek guztiak hala (edo halatsu) izanik, beste intentzio bat nekarren gaurkoan zeharo. Nahiago nuke, bost xentimo baino, oraindik lehian dabiltzan bertsolari horietako batek (edo bik) aditu eta kasu egingo balit, arraio tximista!

Bertsolaria, berez, zirika-mirika ibiltzekoa da, beti su emateko pronto. Epailea, berriz, neurtzeko dago, kalifikatzeko; nahi duenean, saritzeko; gogoak ematen dionean, zigortzeko. Bertsolariak kantuan esana hitzez, epaileak fusilatuko du lapitzez; behin betirako fusilatu ere. Bertsolariek (Egañak ezetz badio ere) ezinbestean eduki behar nolabaiteko tirriatxoa epaimahaikoei…

Hona hemen, hortaz, nire proposamena bertsolarientzat, errimaren arrimoan sua piz dezaten, epaileak zer nota eman ez dakitela lotsagarri utz ditzaten, lepo luxe eta aho xabal, lotsa bera ere gorri jartzeko moduan. Oinak emango dizkizuet (badakizkizue, nik baino hobeto) elkarren antz-antzekoak ez ezik berdin-berdinak direnak, esanahi diferenterekin. Pototzat jo ezinak inola ere. Erabil itzazue lau edo sei edo bederatzi puntukoetan eta… ikusiko dugu.

Bat: hastea, astea, haztea, ahaztea (hiruna silabaz eta “s”-ez ahoskatuz). Bi: ikasi, hik hasi, hik kasi, ikas hi, hika has hi. Hiru: bota (jaurti), bota (bertsoa, tragoa), bota (botatu), bota (oinetakoa), Botha (Hego Afrikako Presidente ohia). Lau: heldu (iritsi), heldu (ez ume), heldu (umotu), heldu (ausiki), heldu (oratu). Bost: LAB aina, labaina (irrist), labaina (aizto), labaina (faltsu, mihi zuri).

Nik bost eman arren, badira beste bost aldiz bost aukera gehiago ere. Egin proba!

Bizargorri, 2017-11-01

Ver Post >
NON ZER NOLA ESAN

Bulego, harrera leku edota idazkaritza askotan ibilia da sarri gure laguna; Txomin deituko dudana, neuk neutara. Osasun, administrazio, enpresa, udal eta abarretako bulego edo antzekoetara denok gaude ibiliak. Eta eszena jakina da: jendea zutik atzera-aurrera, jendea eserita txandaren zain, idazkari edo harreragilea mahaian eta norbera zerbaiten eskean edo bila…

Harrera publikoetan, gehienetan, leihatiletan kristalez bestera dago harreragilea, eta aparte batean jendea txandaren zain. Pribatuetan, ordea, harreragilearen mahaia eta bezeroen egontokia elkarren ondo-ondoan daude. Eta, halakoetan, zeinek zer esan, dena entzuten dute denek, askoren lotsagarri.

Txomin, arazo mintsu kezkagarri batekin, osasun zentro pribatu batera joan zen herenegun, astelehenarekin. Bere gaitza erremedia ziezaion, halako tokitako halako medikua aholkatu zioten ingurukoek, fama mundiala ez ezik, esku on aparta omen zeukala-eta egiatan. Joan zen, bada; herabe bezain dudati joan ere.

Atariko ateak zabalik, medikuen zerrenda begiratu zuen horman lehendabizi: berea, bigarren solairuan, 205. kontsulta. Igo zen eta 205eko atea ere parez pare irekia. Sartu zen eta, bizpahiru metrora, aurrez-aurre, medikuaren harreragilea (ala idazkaria?, auskalo) topatu zuen; eta alboan, eskuinetara, bospasei pertsona eserita zain. (Harreragilea neska zen; ez beti hala delako; hura hala omen zelako, baizik. Damatxo pipermin samarra, gainera; ez beti hala delako, …).

—Egun on –Txominek.

—Baita zuri ere, jauna –dama harrerakoak–. Zer dela-eta nahi zenuke zuk Doktorearekin egon…? Zein da zure problema, jauna?

—Ba…, arazo bat dut zakilean. Minez txikitzen jartzen zait…

Aldameneko jendearengan barre bare ugari eragin baitzuen aitorpenak, amorraldiak jo eta txinparta baino erreago jarri zen neska mahaikoa:

—Halako zatarkeriak ez zenituzke jende aurrean adierazi behar!

—Zergatik ez? Zeuk galdera egin ez didazu, ba…!?

—Zentzuzkoagoa izan zintezkeen, noski –neskak, masailetan gorri, ezpainetan zimur–. Belarrian min duzula esan, esate baterako. Medikuarekin pribatuan gero, adieraz zenezakeen egia benetakoa, minaren nondik nongoa.

—Zeuk ere kontu pixka bat eduki beharko zenuke galdera egiterakoan, ala? Batez ere, erantzun intimo samarra sor daitekenean…

Hala, behintzat, biek ala biek kontua garbitu, elkarri begi ona egin eta, haserrerik batere gabe, atzera atez kanpora atera zen Txomin… Berriz sartu eta:

—Egun on.

—Bai…? –neskak, barretxoa pikardiaz eginez.

—Ba…, arazo larriren bat badut belarrian.

Konformidadea erakutsi zion damak irriño ezti batez gure Txomini. Izan ere, zintzo asko egin baitzion jaramon gizon bezeroak, petralkeriarik batere gabe. Eta, aldarte oneko jadanik, esan esate aldera egin zion galdera:

—Eta…? Zer arazo duzu, ba, zure belarri zoritxarreko horretan?

—Min ematen dit, urratu oinaze eta erre min, pixa egiten dudan aldiro.

 

Bizargorri, 2017-10-25

Ver Post >
EHIZTARI ETA ARRANTZARI

Urriarekin, hego-haizea harro; hego-haizearekin, usoak hegadan. Hala da legea. Eta usoen atzetik, ehiztariak batera eta bestera; ez dago argi zerbaiten bila ala gauza askoren ihesi… Elemena dira, kantidadea!, ehiztarien abenturak eta kalenturak. Hala ere, gehiago omen dira ehiztarien iruzurrak eta gezurrak. Uso bat bota eta bi galdu zitzaienekoa, ordubetean bi lagunek berrehun birigarro jo eta jaso eta jik eta jak lumatu omen zutenekoa; eskopeta berriaren analisi anatomiko, mekaniko, sintomatiko, informatikoa Ipar Ameriketan larrutik ordainduta egin berri dutenekoa… Gezurra franko, lodi-lodi.

Historia isilak dio, behin, denbora asko ez dela, lau gizaseme gipuzkoar goierritarrek, eguneroko ezinezkoari neurria hartu nahian, azpi-jokoa egin omen zutela: beren Zamorako koto edo ehiza-eremua aitzakia, Madrilgo aireportuan autoa utzi eta Kubara joan omen zirela astebeterako. Pentsa zertara: larrutik ordaintzera berriz ere… Kukuak oker jo, ordea, eta beren auto aparkatua poliziak susmagarritzat jo, ateak ireki eta bertan topatu omen zituzten armak eta kartutxoak eta motxilak eta ehiza-pardelak erruz… Auto-jabearen etxera deitu omen zuten. Haren andreak hartu eta… Hortik aurrerako guztia esan gabe doa. Gezurre esan non Getariñ, ta ni baño len zan atariñ.

Hala eta ere, ordea, ehiztaria bezain gezurtia omen da arrantzalea edota ibaietako arrantzaria ere. Aditu, bestela, honako beste historia isil-isilean gorde hau. Senar-emazteak Lesakan biziagatik, enpresa nagusia, kanadiarra, Oiartzunen zuen gizonak, arrantzari amorratuak. Behin, ustekabean total, senarrak deitzen dio lantokitik, larri bezain sinesgarri, emazteari etxera, esanez:

—Maitea, ez nuen inondik halakorik gaur espero. Egokiera aparta fortunatu zait, nire lanpostuan gora egiteko. Gure nagusiak zer?, eta Kanadara laguntzeko eskatu dit; zertara?, eta arrantzara. Marka da, gero! Enpresako ingurumari zabaleko bezerorik onenekin omen goaz. Nire beharra omen du. Ezin diot, laztana, aukera eder honi hutsik egin. Ez zaizu hala iruditzen…!? Astebeterako arropak jarrizkidazu, hortaz; baita kanabera parea, zurda sortak eta amuak ere. Mesedez. Bulegotik irten eta berehala naiz hor, nire gauzen bila. Maite zaitut. Ah…, eta ez ahaztu, faborez, nire zetazko pijama urdina sartzea.

Harritu zen pittin bat emaztea; moskeatu. Izan ere, arrantzara joateko luxuzko pijama eraman nahi izatea ez da normala, normala ez denez. Halere, susmo txarrak txar susmo, senarraren esana zintzo bete zuen andreak… Joan zen senarra bidaian astebeterako… Bueltan, hara non agertzen zaion etxera, Lesakara, nekatuta baina kontent. Maleta utzi, pardela utzi, bi muxu eman eta:

«Eta…? Arrantza ona izan al duzu?», emazteak. «Ez dakizu ondo –senarrak–. Amuarrain alerik ere ez dugu han utzi!». «Pozten naiz». «Baina…, zergatik ez zenidan nire pijama urdina sartu!? Garbi asko eskatu nizun, ba». «Zure zetazko pijama urdina? Bai, sartu nizun». «Ba, maleta guztia miatu nuen hiru bat aldiz, eta han ez zen pijama urdinaren arrastorik ere». Eta andreak, orduan, akabera: «Arrantza tresnen pardela ireki izan bazenu, ikusiko zenukeen…».

Hemendik aurrerakoa ere, esan gabe doa. Gezurra erran nuen Lesakan, eta etxetik bota ninduen presakan. Bertsotan ondo esanda: «Igaliekin doanerako senarra txintxo itxuraz, emaztea zain atarian du azpil-bete konfituraz».

Bizargorri, 2017-10-18

Ver Post >

Otros Blogs de Autor