Diario Vasco
img
URTEURRENAK
img
Jesus Mari Mendizabal | 30-10-2013 | 17:25| 4

Urteurrenak eta agorte hurrenak: horra gaurko nire gaia. Zaude!, erraza da-eta ulertzen; zaude. Urteurrenekin hasita, gaur bezalako egun batez hil ziren (alfer-alferrik hil zirela esatea ez-esatekoa litzateke): Jean H. Dunant, lehen bake Nobel sariduna, 1910; Inazio Zuloaga pintorea, 1945; Pío Baroja idazlea, 1956; George Brasens kantautorea, 1981; Federico Fellini zinemagilea, 1993… Munduan handiak denak, bost, nor bere hesian eta poesian.

Jaio ere, gaur bezalako egunez jaio ziren (alferrik jaio zirela esatea kirtenkeria litzateke) Fedor Dostoiewsky, idazle errusiarra, 1821; Klaudio Otaegi, idazle filologo erdi zegamar erdi hondarribiarra, 1836; Jean Etxepare mediku idazlea, 1878; Satarka, poeta hondarribiarra, 1895; Julian Alustiza, hizlari eta idazle gabiriarra, 1913… Urrutitik etxera etorririk, handiak beste bost, nor bere artean eta partean.

Bost eta bost, hamar; eta bat, hamaika. Hamaika halako… Non arraio dute, baina, urteurrenok agorte hurrenarekin zer ikusia? Hor dago koska… Behin behar eta, atzo tokatu zitzaidan parean eztabaida bitxia. Bost lagun, eta batek: «Noiz jaio den, jakina da; baina, poeta bat hil egin dela, noiz esan liteke?». Bigarrenak: «Bizia galtzean». Hirugarrenak: «Publikatzen ez diotenean». Laugarrenak: «Idaztekorik ez duenean». Eta bosgarrenak, erabatekoa: «Irakurtzen ez zaionean: orduan da poeta hiltzen, zinez eta minez».

Dotoreago esanda: zertarako daude argi-urratzeak, ez bagara jaikitzen? Zertarako idazleak, ez baditugu irakurtzen? Alfer-alferrik. Ulertuko zenidan noski, honaino iritsi bazara. Ez bazara iritsi, gaur da agorte hurrenaren urteurrena. Durangoak Durango.

Bizargorri, 2013-10-30

Ver Post >
AHOLKULARI
img
Jesus Mari Mendizabal | 23-10-2013 | 06:59| 0

Probintzian ez, baina Bidasoa aldean ezaguna da oraindik, banaka batzuentzat bederen, Nafarroako errege Santxo Abarkaren pasadizo bat, elezahar perlatzat ere jo daitekeena. Erakusten diguna, gainera, agintearen ingurumarian izaten zela antzina (eta badela orain ere, orain ere badenez, kuanto!) aholkulari ergel ugari, tuntun-ipurdi franko, txakurraren salara bidali beharrekoa, zist!, asto zuriarenak eta beltzarenak eman eta gero.

Gauza jakina da, Iruñeko errege zelarik (970-994), Santxo Abarka etorri zale zela Jaizkibelera ehizatzera. Jakina da berak aginduta eraiki zela, oraingo handiaren oinarrietan, Hondarribiko lehen gaztelua, Bidasoaren aho ertzeko azken muinoan. Jakina da historia; pasadizoak falta… Kosta bazter polit hartatik zebilela, gogo hartu zuen behin mendira egun-pasa irteteko. Bere aholkularitako bati, giro-iragarleari, galdetu zion ea zer moduzko eguraldia izango zuten egunean zehar. Eta: «Zoaz –esan zion– basoko giro ederra gozatzera: eguraldi ederra dakar». Hala, lagun gutxi batzuk eta emazte Urraka ondoan hartuta, han abiatu zen trostan Jaizkibeleko basora.

Bidean gora zihoazela, asto baten gainean zetorren baserritar prakaxahar batekin egin zuten topo. Zerbait esan alde, eguraldiagatik galdetu zion hari ere Santxok. Eta: «Euri zaparrada galantak hartu behar dituzu aurki!». Erregek «soldata gizeneko nire jakintsuaren aldean, gizajo honek bazekik bost!» bere baitan egin eta aurrera segitu zuen.

Joan eta joan, goiti eta beheiti…, beste ordubete baino lehen zer?, eta derrepente zerua zapart lehertuko zitzaiela zirudien beren buru gainetan. Hura euri jasa! Etorri eta etorri gero, beheiti eta beheiti, errege eta konpainia babestu zen horratik euriz murgildua noizbait ere, nonbait ere, nolabait ere… Andre Urrakak barre egiten zuen egoera negargarrian, eta kopla zaharra kantatu: «Zuriak eta beltzak mendian ardiak; zuk ere ez dituzu bentaja guztiak». Santxok, berriz, artean koleratu gabe, eutsi egiten zion tripa barreneko haserre suari azaleko bakean eta soseguan.

Atertu bezain pronto, ordea, kolerak erauzirik, gaztelura abiatu zen lauhazka, ahal guzian. Hara iritsi orduko, arestiko aholkulari eskasa haizea hartzera bidali eta baserritar prakaxaharra ekarrarazi zuen gortera. Aurrean izan zuenean, hala esan zion: «Gaurtik aurrera, zu izango zara nire aholkulari». Gizajoak, baina, ezetz; berak ez omen zekiela askorik; astoak, astoak asmatzen omen zuela beti: belarriak makurtzen zituenean, euria seguru; zenbat eta makurrago, orduan eta euri gehiago.

Santxo Abarkak, horrenbestez, aholkulari lanetarako astoa kontratatu zuen, pagotxa ederrarekin kontratatu ere. Harrezkeroztik, hala diote Bidasoa aldean bederen, zabaldu omen da mundura ohitura nafarra, gobernu-lanpostu onenak astoei ematekoa, astorik astoenak agintearen ingurumarian ipintzekoa, irabazi gizenean.

Bizargorri, 2013-10-23

Ver Post >
DE PROFUNDIS
img
Jesus Mari Mendizabal | 16-10-2013 | 14:34| 2

Oscar Wilde: «Idazteko, bi gauza besterik ez da behar: zer esana eduki eta esan egoki». Zer esana badut eta esan egingo dut, hortaz. «Nire gogoak aginduak dira niretzat». Hauxe ere Dublinen gaurko egunez 1854an aberats jaiotako idazle handi ironiatsu haren ateraldia da. Idatzi idatzi, Dorian Grayren erretratua nobela bakarraz gain, poemak, ipuinak, komediak idatzi zituen erruz, Ingalaterrako idazle ospetsuena bihurtuz; baina famatua ere da oso bere ateraldi bitxi xelebreengatik. Ateraldi batzuk oso kabalak («Ingelesek hiru gauza dituzte zinez garrantzizkoak: tea, whiskia eta ni; gertatzen dena da tea txinatarra dela, whiskia eskoziarra, eta ni neu, berriz, irlandarra»); beste batzuk, aldiz, balak («Bi emakume klase daude: itsusiak eta pintatzen direnak».

Oscar Wildek idatzi zuen De Profundis gutun luze mingotsa ere, bere maitale izandako Lord Alfred Douglas mutilari zuzendua, kartzelatik erresuminez, atsekabez; minez eta gabez. Parisen hil zen gero laster, 1900eko San Andres egunean, bakarrik, triste, miserian.

Eta nola «plazerak ez bezala, penak ez daraman maskararik», neuk ere, minez eta gabez, urteotan maitatu izan dudan irakurleari eskribitu nahi diot, de profundis, esanez eta aitortuz, Tolosako Karlosek baino ere irakurle segitzaile gutxiago dudanez (hark hamalau, dio; nik, ordea, atzamar bietako hatzez konta ditzaket), miserian bakarrik eta triste sentitzen naizela, Oscar gizajoa Frantzian bezala. Zergatik? Argi dago, bada: «norberari buruz jendea gaizki esaka aritzea ikaragarria da, baldinbaitere; baina inork inon inoiz ezer ere ez esatea okerragoa da askoz, alajainetan!». Wildek esana.

Bizargorri, 2013-10-16

Ver Post >
KABULALUBAK
img
Jesus Mari Mendizabal | 09-10-2013 | 09:29| 0

Aspaldi bidali zidan dama donostiar txit estimagarri batek emaila argazki harrigarrizko batekin: lau pertsona ageri ziren oinez tipi-tapa, musulmanak inondik ere jantziagatik, gizaseme bakarra aurretik zihoala eta haren atzetik bost bat metrora, ilaran, hiru emakume, burutik oinera osoro jantziak (esan nahi baita bilduak, estalduak, gerizatuak, aienatuak). Eta gertakari bitxia kontatzen zidan damatxo lagunak.

Aurretikoak aurretiko, mila bederatziehun eta laurogeita hamarreko hamarkada osoan, fundamentalismoa gailen zen, eta lege, Afganistanen. Jakina da: talibanak, gerrako jauntxoak, burkak, droga-soroak eta komeria… Garai hartan Barbara Walters izeneko kazetariak Kabuleko ohiturez eta rolez idatzi zuen esanez, esaterako, andreak beren senarrarengandik bost pausutara ibiltzen omen zirela kalerik kale,bidez bide, paseoan.

Gero, OTANen interbentzio indartsuaren ostean, hauteskunde demokratikoak egin ziren 2004ko urriaren 9an (hara!, gaurko egunez, hortaz), eta Hamid Karzai atera zen Afganistango presidente. Jakina da esku bete lan eta galtza bete arazo izan zuela ondorenean egoera arrunt bihurria kontrolatzen: ustelkeria, droga trafikoa, kartzeletako torturak, talibanen tema tematia… Baina hori guztia beste aker baten adarra da.

Gauza da, nire damatxoaren arabera, Barbara Walters bera, denbora asko ez dela, atzera Kabulera joan omen dela. Han zer ikusiko?, eta oraindik ere andre asko eta asko gizonaren atzetik, tipi-tapa, bost bat metrora, bidez bide! Zeharo harriturik, hala esan ere esanik izango zion andretako bati: ea zer demontregatik segitzen zuten antzinako ohitura hartan, hainbat urtean hainbat borroka kontra egin eta gero; ea zer arraiogatik zebiltzan oraindik senarraren atzetik hala.

Begira jarri omen zitzaion andrea begietako sarearen atzetik, eta hala erantzun omen zion, ez dakigu gaiztoz ala gaiztoagoz, kabulalubak:

̶  Lur-zoruko minengatik.

Bizargorri, 2013-10-09

Ver Post >
EZA ETA EZINA
img
Jesus Mari Mendizabal | 02-10-2013 | 17:08| 0

Egun bakoitzari berea eman behar omen zaionez, eta gaurkoa nola baitugun Indarkeriarik Ezaren Eguna munduan, mintzagaia erregalo datorkit: biolentziaren eza, gizakion artean. Hori ona da, baina ona bakarrik. Jaiotzea beste kulpa handirik ez, eta askok du(gu) bakean bizi ezina.

Indarkeriarik ezarena broma delakoa daukat; txantxa tristea. Joan deneko urte askoan, goizero egunkariko berri-pasada egiterakoan, sesioak eta gerrak ageri zaizkigu nonahi: gizakia gizakiari, su eta jo. Gerrapean gaude beti, eta gerra-soinuko adarrak jotzen dizkigute non edo nondik. Ipar Amerika eta Sobiet Batasuna alimaleko txanpon zikin beraren bi aldeak dira, eta gainerako estatu guztiak txanpon-ertza, aldapan behera kinki eta kanka doazenak, noiz honek noiz hark sekulako ostiak hartuz. Igual dio Irak izan, Praga izan: gaizkiari bakea eman nahi, nola?, eta gerra-hotsa piztuz, tiroka erasoz, binbi-banba! Bonba, misila, bala, bolbora, gasa, metraila. Indarkeriarik eza!? Gerra urte, gezur urte, antzina esana da gure arbasoek.

Gurean ere, etxe barru-barruan, ondo asko dakigu indarkeriaren berri, ondo asko dakigunez aspaldi. Datorrenetik datorrela. Posible ote da biolentziarik eza? Neu dagoeneko amets huts ote dugun nago. Horra: oraintxe bake usainean-edo ginela, hara herenegun berriro bortxa, sesioa, indarra; hamazortzi atxiloketa han-hemen… «Disparatea, probokazioa, atzera pauso kezkagarria», ez da nik esana. Batek nahi ezean, bi ez omen dira sesioan sartzen. Baina, ez sesiotik irteten ere, bitan batek nahi ez badu. Eza. Ezina, berriz, leku bila dabil, mundu zabalean bezala, gurean ere, ala mila deabru madarikatu beltz!

Bizargorri, 2013-10-02

Ver Post >
MERTXE
img
Jesus Mari Mendizabal | 25-09-2013 | 07:35| 4

Gaur betetzen ditu gure emazte eta amatxo Mertxek hirurogei urte. Ondotxo mereziak dauzka txerak, konplimenduak, musuak, belarri-tiradizoak, erregaluak eta abarrak nire eta etxekoon partetik, ondotxo mereziak dauzkanez, alajainena. Zure kasuan, irakurle, zeuk ikusi; baina, otoi, ez iezaiozula blog honen aipamenik egin, lotsaz gorrituko naiz eta. Izan ere, gu biona, Mertxerena eta nirea, kontatu nahi dizut zuri hemen. Labur-zurrean, beharrik. Kontatu nahi dizut, nahiz jakin badakidan ez direla kontuok leihotik plazara deiadarka barreiatzekoak.

Gaurkoa bezalakoxe goizerdia zen, duela berrogei urte, Donostiako Irakasle Eskola Ategorrietakoan. Apunte bila ni, lehen solairuko eskaileraburuan irudi txorrotx bat sartu zitzaidan begira (nola azkona ere sartu ohi den aise eta gozo lasto-fardelera): bi begi diz-diz azal-larru beltzaranean, irribarrea masailetik masailerakoa, gona izurtu motz jostaria, ile beltza luze gerrirainokoa… Mertxe zen, hogei urteko damatxo polit pinpirina. Eta gauza asko endredatzen omen da neskatxa baten ilean. Begi bete atsegin gelditu nintzen ni. Harrezkeroztik maite izan dut.

Lorea topatu duen erle parea bezala, euliak eztitan bezain gozo, agudo hasi ginen ezkon-soinutan, noiz muzin noiz musu-min. Hasi baginen, hasi: laster eman genizkion hitzak elkarri: «Ba al gera!?»; hutsaren denboran esposatu egin ginen gero Zumarragako Antzinako Amaren eliza munduko ederrenean. Esan ohi den bezala: ezkontzak eta buzkantzak, berorik. Habia berrira bi neska txiki, urregorrizko perla parea (ama-ama zuten) jaio zitzaigun geroago; eta hala, berrogei urteren buruan ere, ilgoran hasi ginenak ilbetean bizi gara oraindik. Zorionetan.

Sarako Pedro Axularrek esan zigunez, amorantea huntz-adarra bezala omen dela, inguratzen omen du zuhaitza, besarkatzen omen du, edoskitzen omen du eta, azkenean, ihartu egiten omen du. Baita zera ere. Zer ote daki abade batek ezkondu (edo ez-ezkondu) enamoratuez? Ni ez nau, bada, ihartu! Are, gizendu egin nau eta gizondu. Aspalditxotik dute bai apaiz kastakoek ohitura pentsatzekoa, munduko amorante denek adina dakitela. Haiek dakiten adina niri ahaztu ere egin zait oraintxe, hahor. Zenbat andre on, hainbat etxe on.

Eta halaxe fortunatu gurean. Emazte eta ama Mertxeri esker. Hirurogei urte, gaur. Asko begitanduko zaizkizu, onean; baina begira ezazu istant batez: ez al du gazte-emana, oinetik burura!? Alaba ote dudan esan izan didate-eta behin baino gehiagotan! «Urriko haize-hegoa, iraileko ihintza…!» kantatuko nioke poeta banintza. Ondo merezia du nire amodiozko aitormen hau, blog honetako leiho txikitik zu zaudeneko plaza zabalera harro aldarrikatzen dudana, gaur, bi mila eta hamahiruko irailaren hogeita bostean. (Zuk ezer kontatuko ez diozun ustean).

Bizargorri, 2013-09-25

Ver Post >
DON JAXINTO
img
Jesus Mari Mendizabal | 11-09-2013 | 08:32| 2

Gure Goierriko herri koxkor batean gertatu zen, orain dela bi urte agidanean, gaur bezalakoxe San Jazinto eguneko igande batez. Apaizak, Don Jaxintok, hogei urte zeramatzan herrian erretore. Pozik, oso pozik. Bera bezain gustura eliztarrak ere. Baina nola betiko ilargi beterik ez baitagoen, Donostiako gotzainak hala aginduta, hiri handiago batera joan beharra zeukan aurki. Despedidarako egundoko bazkaria antolatu zuten ostatuan. Han ziren, lau mahai luze bete, herritar gehienak, esan bezala, eguerdiko ordu bietan, puntuan, goseak amorratzen.

Herri txikiko alkateordea handia izaki han ere, berak hitz egingo omen zuen bazkal aurretik udalaren izenean. Berandu zebilen, ordea, eta artean ez zen ostatuan ageri. Denei mahai gaineko zizka-mizketara isurtzen zitzaizkien begiak. Hala, denbora bete alde, Don Jazinto berak hartu nahi izan zuen hitza:

̶  Hogei urte dagoeneko. Zenbat gorabehera! Egunak arrastaka igarotzen dira; urteak, hegan… Gogoan dut oraindik, atzo balitz bezala,  hona etorri eta hortxe elizan entzun nuen lehen-lehenengo konfesio edo aitortza. Gogoan dudanez. Izutu egin nintzen, horra. Hura zen, izan ere, aitorlekuko sarez beste aldetik entzun behar izan nuena, ai ene! Nora arraio bidali naute ni!?, egiten nuen nire baitan. Batetik, gurasoei sosak ebasten omen zienekoa, autoetatik irratiak-eta xixkatu omen zituenekoa, lantegia billeteka lapurtuz larrutu omen zuenekoa; bestetik, nagusiaren emaztearekiko amodio kontuak, honen eta haren alabekiko sexu-abenturak; gainera, inoizka droga trafikoan aritzen omen zenekoa; eta, azkenik, Jainkoak guarda!, bere koinatari eritasun benereoren bat erantsi omen zionekoa… Belarriok itxi ezinik, begiak zabal-zabal, ahoa kana erdi irekita gelditu nintzen. Egunak eta urteak aurrera egina hala, ordea, herriko jende gehiago ere ezagutzen joan nintzen eta ikusi nuen, zorionean ikusi ere, hemen jendea normala zela; arduratsua, langilea, kristau fedeari atxikia…

Hartan, doi-doi eta bete-betean, horra alkateordea atean. Beranduagatik, potoko esnea baino lasaiago zetorren, demonio kaiku lotsagabea. Erretorea isildu eta jaun agintariak hartu zuen hitza, aho-beteka, kopeta-harro:

̶  Barkatuko didazue, jainkoarren,  ordurako etorri ezin izana. Hainbeste egiteko bada, izan ere, aginpidean! Don Jaxinto… Badoakigu, halabeharrez, gure Don Jaxinto. Gogoan dut oraindik, atzo balitz bezala, duela hogei urte hona etorri zitzaigun eguna. Gogoan dut nola neuri tokatu zitzaidan aurren-aurrena konfesatzea ere…

Hango marmarra derrepente! Hango irria, herra, gaitz-iritzia! Ez zion, ez, gutxi erasan alkateordeari bere jendearen jarrera erre berriak… Nolanahi ere, betekada bikaina egina izango zuten gero, janean eta edanean. Berandu etorriak horixe izan zuen betirako amorru-min: berandutxo ibili izana. Eta hura ez zuen konponduko, ezta…!, ezta zazpi herritako kanpaiak jotzen hasita ere. Zera konponduko zuen…

Bizargorri, 2013-09-11

Ver Post >
ANTZINA ARRANTZAN
img
Jesus Mari Mendizabal | 05-09-2013 | 05:46| 2

Ni jaio nintzen garaitsu hartan gertatu izan behar zuen, joan den mende erdialdera. Artean martxan zebiltzan bapore zaharrak, tuku-tuku…! Ikatzezko bapore haietan argi elektrikorik ez, eta ontzigaineko lanak ilunpetan egin behar izaten ziren. Gauez, baldinbetan!

Ardoran zebiltzan batean, sekulako hotz gogorrarekin, egunari berea eman eta antxoa asko atzeman zuten. Arratsean patroia txoil kontent zen, eta sukaldariari agindu zion presta zezala kafe bero goxo piloa ontzi-lagunentzat, ondo merezia zutela eta. Gau iluna zen itsaso zabalean. Sukaldariak eltze handian ipini zuen ura irakiten. Kafe ehoa bota zion lehenbizi; gero, azukre mordoa; azkenik, rona eta rona, ez gutxi. Majo edan zuten mutilek, ziplo garbitu arte eltze ipurdia. Altza porru…! Artean portura iristeko mila batzuk falta eta, ordu txikietan, barrenak apurren bat berotuta, kamainetara erretiratu ziren, lo ezean ere, atseden bederen hartzera.

Eguna urratzearekin batera, tuku-tuku!, hara lehorra bistan. Portua, etxea. Marinelak atera dira ontzigaineko goiz argitara eta, ai ene bada: den-denek aho-bueltan zer?, eta orban gorri zikin itsusia! Larritu ziren, gaitz latzen bat zutelakoan… Harik eta jakin zen arte, sukaldariak, potoz deskuidatuta, kafea ez baina, piper hauts gorria bota ziola eltzeko ur irakinari. Marka da, gero!

(Constantino Virto hondarribiarrak ARRANTZALEAK liburu eder berrian dakar etxoa. 40. eta 50. hamarkadako baxurako arrantzaz ari da: orduko kostako lan bizitzaz, arropaz, eskolaz, ontziez, tresnez… Liburu interesgarria. Bejondeizula, Virto. Ondoren heldu diren egunotan, berriz, JAIAK ONDO PASA, Hondarribia!).

Bizargorri, 2012-09-04

Ver Post >
TZELA
img
Jesus Mari Mendizabal | 30-08-2013 | 14:11| 0

 

Hizkuntzetatik hizkuntzetarako itzulpenetan oker handiak egin izan dira antzina zaharretik. Traduttore, traditore ez da gaur goizekoa. Ez baitira gauza bera itzuli (atera den tokira berriro joan) eta itzuri (loturik dagoen tokitik askatu eta ihes egin); ezta irauli ere (zerbait azpikoz gora ipini). Bibliaren itzulpenean, besteak beste (gamelua orratz-begitik ezin pasatuarena, kasu), tzela hitzarekin gertatua da oso interesantea; txit eta txoil bitxia, txut!

Jendeak ez daki asko, baina animalietan ugaztunen ar gehienek badute hezur bat gizasemeari falta zaiona: zakil-hezurra. «Zakil-hezurra arren abdomenean egoten da eta, muskulu berezi batzuen bidez, sexu-jotzerako unean zakilean sartzen da, ezpata bat bere zorroan sartzen den bezalaxe». Hortik atera kontuak, di-da eta tiki-taka eta txor-ta-txor, zeinen sarri eta bizkor jolasten diren beren emeekin zezenak, zakurrak, mapatxeak, akerrak, mortsak, ahariak eta abar luze dohatsuak, gizaseme larru-laxoak ez beste guztiak.

Bada, Biblian honela kontatzen zaigu lehen emakumearen sorrera: «Gizonari, loak hartu zuenean, saihets-hezur bat kendu zion Jainko Jaunak, hezurraren hutsunea haragiz bete ziolarik…». Saihets-hezur (omen) horretan dago, nonbait, koska. Koska eta okerra. Izan ere, hebreerazko lehen testuan datorren tzela saihets itzuli zuten grekerara, eta ez bide behar zuen hala izan. Geroztik mendeetan iritsi da gureganaino okerra, zenbaitek aspalditik hartua zion arren itzulpen faltsua zatekeelako susmoa. Sobra ere, tzela hebreeraz euskarri da, edo habe, edo zutabe; ez, inondik inora, saihets.

Egon, ondo bistako dago denontzat, animalia ar-emeek bezalaxe, giza seme-alabok ere ez dugula saihetsetan hutsik: haiek adina ditugu guk; bikoitiak beti, gainera. Zakil-hezurra da, hain zuzen, guk falta duguna; txitxitxoaren euskarria edo habea. Beraz, baldin Jainkoak Adani kendu ziona, saihetsa ez baina, zakil-hezurra bada, hartara bai, hartara primeran konprenitzen da Bibliako Genesiko pasarte arestiko hura: «… eta hezurraren hutsunea haragiz bete zion». Enfin, Jainkoak egin zuela Martin, bere pitito okerrakin; hura, zu eta ni ere… berdin-berdin.

Sinesteak lan du. Gizon gizajook denboren hasiera-hasieratik daramagu, hortaz, geurekin (nola esan…?) hutsa, falloa, akatsa, eza. «Gizonak ez du zakil-hezurrik Jainkoak kendu ziolako Eva egiteko… Eskrotoko ‘joskura’ (azpi josia) Hark egindakoa da. Beraz, mutilak, jatorrizko bekatuarekin jaiotzeaz gain, jatorrizko orbainarekin jaiotzen dira, zakil-hezurrik gabe». Grandezak mokoan eta ezer ez pottoan, esateko moduan gaude. Gu. Eta, bestalde, hori gutxi ez eta dena sinesten hasita, tokitatik dator Eva, tokitatik datorrenez… Tzela zer?, eta Adanen zereko zeraren zera zela!

(Nire lan honen funtsa Jesus Mari Txurruka, EHUko irakaslearena da. Harenak dira aipu marken artean jarriak ere. Elhuyar aldizkarian, 12/09.

Bizargorri, 2013-08-28

Ver Post >
TXANGURRUA
img
Jesus Mari Mendizabal | 23-08-2013 | 17:33| 2

Lehengoan Donostiako mariskeria batera bildu ginen lau lagun bazkaltzera. Besteak beste, txangurrua eskatu genuen. Eta hara piztu hitzezko borroka zerbitzariarekin: seguruxeagotan ere, ea zer zen guretzat txangurrua; esateko, ea… Oskoldunaren aztarrenak, ustez, garbi adierazi genizkion. Bada, azkenean, guk bat nahi, eta bestea atera zigun mahaira. Ahoa bete haizez utzi gintuen, amorru-minez barrua, asta-ispilu halakoak.

Egunotan hiztegian, sarean, kalean ibilia naiz, auzia garbitzeko, aztarren garbiak topatu nahian. Txangurru. Hitza, giderrarekin; esan ohi den bezala. Agidanez, buia (buey, erdaraz) da cancer pagurus; armiarma (centollo, araña), maja squinado; eta txangurrua, berriz, bata nahiz bestea, segun non esaten den; mami papurtuz barrubetea, gehienetan, hori bai.

Hondarribian (Gipuzkoan?) txangurrua buia da beti, karramarroetan handiena, hagin lodi bi eta oskol leunekoa. Euskaltzaindiaren azken Hiztegian (Bizkaian?), armiarma da, oskol ia biribila arantzaz betea duena. RAErentzat: «plato vasco popular, hecho con centollo cocido». (Ez, beraz, krustazeo bizia). Eta testu zaharretan: «Txangurrua da arrain itsusia, zeharka baizik ez dabilena. Ez txangurrurik surtan erreta gorritu. Ez da jaten».

Batzuek txangurruaren gainean ez dute dudaren apurrik erakusten, baina nik erruzko nahastea daramat nirekin. Zer deabru da txangurru: cancer pagurus, maja squinado ala platerekoa? Nork emango dit zehatz eta bete-betean erantzuna?  Hiztegi, wikipedia, jende… Zenbat eta gehiagori egin txangurruaren galdera, orduan eta zalantza handiagoan murgiltzen naiz. Aurreratzen noa, aurreratzen, txangurruaren gisan.

Bizargorri, 2013-08-21

Ver Post >

Categorías

Otros Blogs de Autor